الباه

● الباه = باهنامه / طب / فارسی al-bāh هبة الله بن محمد، ق 6 قمری hebat-ol-lāh ebn-e mohammad (- 12c) اهدا به: سلطان سنجر (551-552ق) در 17 (برخی 16) «باب» برگرفته از 410 کتاب. در نسخه‌ها از مؤلف و تعداد ابواب با اختلافاتی یاد شده است. در برخی نسخه‌ها از ابوالمظفر هبة الله یا حبیب الله بن محمد بن اردشیر دانسته شده و به نام او تصریح شده و بسیاری بدون نام مؤلف است. در مقدمه مؤلف (برخی نسخه‌ها) می‌نویسد: «چون خدایگان عالم ... سنجر بن ملکشاه رحمة الله علیه من بنده را میسر گشت در ظل رعایت و بنای دولت او متنعم گشتم و از دریای تحت سفلی در دولت تخت علوی فرح یافتم ... ناگاه آفتاب بتافت و بنده با ندیمان خداوند بودم در عالم تذوق عشرت می‌تاختم. ناگاه از بارگاه اعلی شهنشاه سلطان عالم ضاعف الله جلاله خلعت و صلت و تشریف و ابس (؟) و ساحت و مواهب و هدایا متواتر کردند و بنده را به خلوتگاه معظم بردند و از اسرار و اطلاق خود سخنی به لفظ مبارک پادشاهانه براند و فرمود که اطراف عالم ... درین باب اشارت فرمودند کتابی ساختن در باب مجامعت و تعویه آن از هر نوع دارو و اخلاط آمیختن. شرط بندگی و خدمتکاری در تقدیم فرمانبرداری به جای آورده آمد در ایراد و حقایق و دقایق این کتاب جهد تمام کرده شد تا به سبب آن کام و مراد یابد و بر مباشرت و معاشرت ممتع و کامران و قادر و مستظهر باشد. ترتیب بر هفده باب اختصار افتاد و توفیق از ذوالجلال خواسته می‌آید تا شایسته بارگاه اعلی گردد از چهارصد و چهارده کتاب طب و فلسفه که اطباء و حکماء گذشته گفته اند و تجربه کرده‌اند این کتاب را برگزیده اند و امتحان کرده آن گاه ترتیب سواد آن ساخته آمد تا چون کسی بیند علتی نیاورد». با این که در مقدمه آمده کتاب در 17 باب تدوین شده، و این ابواب در آن دیده می‌شود: در اوامر لذات و دلایل مزاجها؛ در اغذایه (کذا: اغذیه) مفرده که مجامعت را قوت دهد؛ در ادویه که مباشرت را قوت دهد؛ در غذاهای مرکب که این شغل را شاید؛ در شرابها که قوت مجامعت بیفزاید؛ در گوارش‌ها که مباشرت قوت دهد؛ در آن چه در قضیب مالند و سخت شود؛ در ازاربندها و کمربندها که قوت افزاید؛ در چیزهایی که در کف پای مالند قضیب سخت شود؛ در چیزهایی که لذت مجامعت زیادت کند؛ در شافها که مجامعت را قوت دهد؛ در حقنه‌ها که مباشرت را قوت دهد؛ در شکل‌های مجامعت که چگونه بود؛ در چیزها که فرج را تنگ کند؛ در آن چه زنان بار گیرند [نگیرند]. نظم کتاب و مطالب آن شبیه تحفة الملوک است که تألیف آن را برای امیر طغاتکین ابوالمظفر مأمون بن قدرخان (726-740ق) دانسته‌اند. [فهرستواره منزوی 3303/5 و 3346 (با نام تحفة الملوک)؛ مخطوطات الطب الاسلامی فی مکتبات ترکیا ص 283]