بازنامه

● بازنامه / حیوان شناسی / فارسی bāz-nāme نجفی، شمس الدین محمد، ق 11 قمری najafī, šams-od dīn mohammad (- 17c) تألیف میر عرب نجفی از میرشکاران خان خانان در ملتان است در بیان طریقه نگهداری و تربیت شکره (مرغان شکاری) از چرخ و بحری و باز و شاهین و عقاب و غیره و ذکر امراض و طرق معالجه و مداوای آنها و مشتمل است بر چند «مقاله» و چندین «باب» که به لحاظ نقص و جابجایی اوراق این نسخه (آستان قدس) نمی‌توان فهرست جامع و مرتبی از موضوعات مقالات و عناوین ابواب آن به دست داد، ولی آنچه موجود است مطابق با وضع فعلی نسخه به شرح زیر است: در بیان پراندن باز؛ در بیان صفت باشه؛ در بیان سپره و سرقو؛ در بیان شناختن شاهین و گشاد کردن او؛ در بیان تربیت کردن بچه شاهین؛ در بیان برداشتن جانور چوجی؛ در بیان طلبیدن و طیار کردن شاهین چوچی؛ در بیان گذاریدن جانور خرد بجانور کلان؛ در بیان پرانیدن شاهین؛ در بیان بحری؛ در بیان پیدا شدن سنگ سنگ؛ در بیان گشاد کردن بحری؛ در بیان پرواز کردن بحری؛ در بیان گیرا کردن ترمتای؛ در بیان گیرا ساختن سنگ سنگ؛ در بیان اوصاف سنگ سنگ؛ در بیان صفت چرخ و گشاد کردن او؛ در بیان حالات چرخ؛ در بیان چرخ و آهوگیر ساختن او؛ در بیان پروازی کردن چرغیله؛ در بیان سر راست کردن چرغیله؛ در بیان گیرا ساختن چرخ؛ در صفت شاهباز؛ در بیان احکام و اعمال و امراض باز؛ در بیان قاعده اعراض؛ در بیان آب دادن؛ قاعده و احکام باشه؛ در تدبیر باز چون او را رنج تخمه باشد. مقاله اول در سخن حکماء روم مشتمل بر بیست «باب»: در سخن کلی باز و ترتیب آن؛ در بیان آنکه از را چگونه بر دست گیرند؛ در بیان آنکه باز را چگونه بپرانند؛ در بیان آنکه باز را از چه غذا سازند؛ در بیان آنکه جلاجل باز را در کدام موضع بندند؛ در بیان طعمه‌ها که از باز دور باید داشت؛ در بیان نشان‌های رنجوری باز؛ در بیان نشان‌های تن درستی باز؛ در بیان علاج کلی باز؛ در بیان تدبیر باز چون او را رنج تخمه باشد؛ در تدبیر باز چون او را ضیق مخرج باشد؛ در تدبیر باز چون خود را بسیار افشاند؛ در تدبیر باز چون او را رنج زکام باشد؛ چون او را کرم در شکم افتد؛ در تدبیر باز چون نفس بلند کشد؛ در تدبیر باز وقتی که او را سرمازده باشد؛ وقتی که در وی شپش افتد؛ وقتی که خواهند باز پرها را بیندازد؛ وقتی که آغاز پرانداختن کند. مقاله دوم در سخن حکماء ترک: در سخن کلی و تربیت باز و نگاه داشت او؛ در تدبیر باز وقتی که او را نو آورده باشند؛ در تدبیر باز چون جراحت در درون او باشد؛ وقتی که او را رنج سنگ ریزه باشد؛ در تدبیر بار چون او را رنج سبل باشد؛ در تدبیر وقتی که لاغر شود؛ در تدبیر وقتی که غذا خوردن او کم شود؛ در تدبیر وقتی که بال او سست شود؛ در تدبیر وقتی که او را زخم رسیده باشد؛ در تدبیر وقتی که خواهند قی کند؛ در تدبیر وقتی که آب دهن او بسیار رود؛ در تدبیر باز وقتی که شپش در وی افتد؛ در تدبیر وقتی که پای او آماس کند؛ در تدبیر وقتی کو قوت او ضعیف شود؛ در تدبیر وقتی که از بینی او آب رود؛ در تدبیر وقتی که باز را از گرد و دود زحمت رسیده باشد؛ چون ضربی در چشم باز رسد؛ در تدبیر باز چون او را بشکار برند. مقاله سوم در سخن حکماء هند: در نشان تندرستی باز؛ در نشان تندرست شدن بعد از بیماری؛ چون در گرما او را بسفر برند؛ وقتی که اندرون او گرم شده باشد؛ در تدبیر فربه گردانیدن باز؛ وقتی که طعمه در قابضه او ماند؛ وقتی که او را رنج سبل باشد؛ وقتی که چشم باز آماس کند؛ در تدبیر وقتی که باز دم را بکند؛ در تدبیر وقتی که خود را بسیار افشاند؛ وقتی که دود بباز رسیده باشد؛ وقتی که در گلوی باز ریش پدید شود؛ وقتی که باز عطسه بسیار زند؛ وقتی که نفس از بینی زند؛ در تدبیر وقتی که ساور (کذا) بسیار کند؛ وقتی که در زبان و دهان او پر برآید؛ وقتی که از سینه او آواز برآید؛ وقتی که کفهای او آماس کند؛ وقتی که او را بلغم بسیار باشد؛ وقتی گوش او گران شده باشد؛ وقتی که شب کور شده باشد؛ وقتی که از چشم او اشک ریزد؛ وقتی که چنگال بیندازد؛ وقتی که در باز ناخنه پدید آید. مقاله چهارم: در سخن حکمای فارس: در سخن کلی و تربیت باز؛ در تدبیر وقتی که رسیده و رمیده باشد؛ در وقتی که کاهل و ضعیف گردد؛ در تدبیر فربه گردانیدن باز؛ در تدبیر باز چون او را دردسر باشد؛ در تدبیر باز چون سرش آماس کند؛ در تدبیر باز چون زبان او خشک شود؛ در تدبیر باز چون کرم از دهان او بیرون آید؛ وقتی که از دهن و بینی او خون آید؛ چون او را رنج سبل باشد؛ در تدبیر وقتی که پرهای او بسیار افتد؛ وقتی که ضربه و صدمه به او رسیده باشد. مقاله اول در باز نمودن اجناس و انواع شکره مشتمل بر دو «فصل»: در باز نمودن شکره (اواخر این فصل و تمام فصل دوم از نسخه ساقط است). (غلامعلی عرفانیان)