الايضاح فی المعانی و البیان

● الايضاح فی المعانی و البیان / بلاغت / عربی al-īḍāḥ fī-l ma‘ānī wa-l bayān خطیب قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، 666-739 قمری xaṭīb-e qazvīnī, mohammad ebn-e ‘abd-or-raḥmān (1268-1339) مباحث معانی و بیان و بدیع را به طور نسبتاً مفصل به ترتیب «تلخیص المفتاح» بحث می‌کند و به‌منزله گزارشی است بر «تلخیص المفتاح» خود. که آنچه را سکاکی در مفتاح العلوم و شیخ عبدالقاهر جرجانی در «دلائل الاعجاز و اسرار البلاغه» آورده اند و او در تلخیص المفتاح نیاورده است در این کتاب متذکر شده است. او در مقدمه می‌گوید: این مباحث را مفصل‌تر نوشتم تا مانند شرحی بر تلخیص باشد که معانی پیچیده آن را حل کند و هم مطالب حذف شده مفتاح، مذکور افتد و هم مباحثی که ذکر آنها در مفتاح العلوم لازم بوده و بر قلم سکاکی جاری نشده بود از دو کتاب دلائل الاعجاز و اسرار البلاغة تألیف عبد القاهر جرجانی نقل نمودم تا هیچ مطلبی باقی نمانده باشد. براین کتاب شروح وحواشی بسیاری نوشته شده است. چلبی این گزارش‌ها را برای ایضاح برشمرده: 1. شرح جمال الدین محمد آقسرائی (م -پیش از 800ق) به نام «ایضاح الایضاح» که آنرا برای امیر قرامان نگاشته؛ 2. شرح علاءالدین علی پسر عمر اسود (-800ق)؛ 3. شرح حیدر پسر محمد خوافی (صدر هروی) (-820ق)؛ 4. شرح محیی الدین محمد پسر ابراهیم نکساری (-901ق)؛ 5. حاشیه شمس الدین محمد جزری (-833ق)؛ 6. حاشیه شمس الدین محمد پسر احمد نکساری، به نام الایشاح. آغاز: الحمد لله رب العالمین ... اما بعد فهذا کتاب فی علم البلاغة و توابعها، سمیته بالایضاح و جعلته علی ترتیب مختصری الذی سمیته تلخیص المفتاح انجام: علی احسن وجوه البلاغة و اکملها یظهر ذلک بالتأمل فیها مع التذکر لما تقدم من الاصول و الله الموفق و المعین. چاپ: درحاشیه مختصر سعدالدین تفتازانی در بولاق 1317ق چاپ شده؛ ومطبعة محمد علی صبیح، 246ص، 1384ق. [دنا 341/2 (22 نسخه)؛ کشف الظنون 210/1] شرح و حواشی: 1- ایضاح الایضاح = شرح الایضاح فی المعانی و البیان؛ آقسرائی، محمد بن محمد (-771) 2- حاشیة الایضاح = المسند الیه = رسالة ما انا قلت؛ قوشچی، علی بن محمد (-879) 3- الرد علی القوشچی فی بحث تقدیم المسند الیه من الایضاح؛ جرجانی، ابوالفتح بن مخدوم (-976) 4- شرح شواهد الایضاح؛ خوارزمی، فخرالدین 5- شرح الایضاح فی المعانی و البیان 6- شرح شواهد الایضاح