الایضاح

● الایضاح / فقه / عربی al-īdāh ابن حیون، نعمان بن محمد، - 363 قمری ebn-e hayyūn, no‘mān ebn-e mohammad (- 974) کتاب ایضاح، بنابر آنچه قاضی نعمان خود در مقدمه کتاب «الاقتصار» می‌نویسد. کتاب فقهی مفصلی بوده در سه هزار برگ، که یک بار آنچه را رواة بر آن اجماع داشته‌اند از آن استخراج نموده است و آن را کتاب «الاخبار» نامیده است و بار دیگر کتاب «الاقتصار» را از آن استخراج کرده است. «الایضاح» مفصل‌ترین اثر فقهی قاضی نعمان است که در اواخر ایام حکومت مهدی عباسی (297-322ق) و به دستور او تألیف شده و شامل 220 «باب» بوده. مؤلف به درخواست خلیفه فاطمی، تلخیصی از این کتاب با نام مختصر الایضاح تألیف نمود و در تدوین «دعائم الاسلام» نیز «الایضاح» را مبنای کار خود قرار داد و بعد از آن، متن خلاصه دیگری نیز از «دعائم» با نام «مختصر الآثار» یا «اختصار الآثار» تدوین نمود. متن مسند کتاب الایضاح اطلاعات مهمی درباره ماهیت و منابع فقه اسماعیلیه به دست می‌دهد. ویلفرد مادلونگ در مقاله‌ای با عنوان «منابع فقه اسماعیلی» منابع مورد استفاده در تألیف الایضاح را معرفی نموده است که عبارت است از: کتاب حماد بن عیسی، کتاب الجعفرية از محمد بن محمد اشعث کوفی، کتاب الصلاة من رواية ابی ذر احمد بن الحسين بن اسباط، جامع علی بن اسباط، جامع یا المسائل عبیدالله بن علی الحلبی، الجامع من کتب طاهر بن زکریا بن الحسین، کتب ابوعبدالله محمد بن سلام بن سیار لبکفی، جامع غیاث بن ابراهیم، المسائل من روایة حسین بن علی (- 312ق)، کتاب القضایا من رواية ابی جعفر محمد (احمد) بن الحسین بن الحفص الخثعمی (-315 یا 324ق)، کتاب القضایا من رواية احمد بن هارون بن هانی الفهمی، کتاب القضایا من رواية حسن بن حسین انصاری، کتاب النهی من رواية الحسن بن جعفر مشهور به ابن حبابه حسنی، کتاب اصول مذاهب الشیعه من رواية محمد بن الصلت، المسند، کتب ابی الحسین علی بن الحسین بن ورسند، یوم و لیله، محتملاً اثر احمد بن عبدالله بن مهران کرخی معروف به ابن خانبه، و کتاب علی. از کتاب «الايضاح» تا كنون نسخه کاملی شناخته نشده و نسخه منحصر به فرد آن نیز تنها بخشی از «کتاب الصلاة» را در بردارد. عناوین برخی از ابواب موجود در نسخه چنین است: باب من ذكر فضل الصلاة و الاقبال عليها، أبواب الرغائب فى الصلاة. ذكر مواقيت الصلاة. أبواب الأذان و الاقامة، أبواب المساجد، أبواب الامامة، أبواب صلاة الجماعة، أبواب صفات الصلاة و سنتها. (حافظیان) چاپ: قم، میراث حدیث شیعه، دفتر دهم، با تحقیق کاظم رحمتی، صص 35-218، 1382ش. [معالم العلماء / 113؛ نوابغ الرواة فی رابعة المئات / 325؛ الفهرسةللمجدوع / 33؛ الذریعه 73/26 شماره 345؛ مقدمه آقای کاظم رحمتی بر تصحیح این رساله در میراث حدیث شیعه، دفتر دهم]