الایضاح

● الایضاح = المعیار و الموازنة / کلام و اعتقادات / عربی al-īḍāḥ = al-mi‘yār wa-l muwāzina ابن شاذان، فضل بن شاذان نیشابوری، -260 قمری ebn-e šāzān, fażl ebn-e šāzān-e neyšābūrī (- 875) کتابی است در اثبات حقانیت شیعه و رد شبهات سایر فرق با ذکر گفتار هر یک از فرق در اصول و فروع و نشان دادن لغزش‌های ایشان. مؤلف، در دیباچه کتاب، خود را در جایگاه بی‌طرف قرار داده و گوید: چون نگاه به موارد اختلاف ملت اسلام نمودیم، آنان را دو دسته یافتیم که هر دو مدعی حقند؛ صنف نخست که خود را به سنت منسوب می‌کنند، در میان خود دارای اختلاف بسیار در اصول و فروع دین هستند؛ ولی با وجود این همه اختلاف، یکدیگر را تزکیه نموده و شهادات و احادیث همدیگر را می‌پذیرند و پشت سر یکدیگر، نماز می‌خوانند؛ اما همگی بر خلاف صنف دیگر که شیعه باشند، اجماع نموده و چیزی را از آنان نمی‌پذیرند» [با اختصار نقل شد] سپس مؤلف به گروه‌های اهل سنت اشاره نموده و بخشی از عقاید آنان را در اصول دین و فروع آن، بیان کرده؛ آنگاه خلاف آن را از منابع شناخته شده اهل سنت آورده و بر آنان احتجاج نموده است. این کتاب را می‌توان از کهن ترین متون شیعه که تمامی آن را از منابع اهل سنت گرفته شده، دانست که تا کنون به دست ما رسیده است مؤلف این کتاب، بنا به گزارش کتاب‌های رجال، از راویان حدیث و دارای شأن رفیع و جایگاه بلندی نزد شیعه امامیه در سده سوم هجری بوده و بیش از یکصد و شصت اثر علمی به او نسبت داده شده که تعدادی از آنها، در رجال نجاشی و فهرست طوسی آمده است؛ و همچنین او از اصحاب حضرت امام هادی و حضرت امام عسکری بوده و نیز از اصحاب حضرت امام رضا (ع) به شمار آمده، لیکن به درستی محقق نیست. این کتاب به همت شادروان مرحوم استاد «محدث ارموی» با مقدمه مفصل به چاپ رسیده؛ لکن اصل متن در میان تحقیقات و تعلیقات استاد فقید، چنان گرفتار آمده که تشخیص متن، از غیر آن، کار افراد معمولی نیست. درباره نام کتاب: در فهرست آثار «فضل بن شاذان» در آثار قدما، مانند فهرست کتب الشیعة از «شیخ طوسی» و کتاب الرجال، از «ابوالعباس نجاشی»، نامی از الایضاح به میان نیامده است و نخستین نام ایضاح در قرن 7 هجری در «مجمع الآداب فی معجم الالقاب» ابن الفوطی آمده با این نص: «علم الدین، الفضل بن شاذان بن خلیل النیسابوری الفقیه، کان من الفقهاء العلماء، و له کتاب الایضاح فی الامامة» (543/1)، سپس در قرن‌های 10 و 11ق، این نام بر این کتاب اطلاق گردیده است که به نظر می‌رسد منشأ همه این نسخه‌ها، یک نسخه بوده که نام الایضاح در آن نسخه نخستین نوشته شده بوده و عنوان توضیحی داشته که بعد از آن برای این کتاب نام علم شده است. در نسخه شماره 12389 مرعشی، نام این کتاب «المعیار و الموازنة» آمده با این نص: «تم کتاب المعیار و الموازنة و الحمدلله رب العالمین علی عونه و احسانه» و نیز درکتاب الرجال «نجاشی»، نام المعیار و الموازنة در فهرست آثار «فضل بن شاذان» آمده؛ سپس این دو قرینه، درکنار یکدیگر، ما را بر آن داشت تا این کتاب را همان المعیار و الموازنة بدانیم که «نجاشی» معرفی نموده است دلیل دیگر بر تطابق نام این کتاب با المعیار و الموازنة، محتوای آن است؛ زیرا موضوع کتاب، چنانکه در آغاز اشاره نمودیم، تقسیم ملت اسلام به دو گروه، سنی و شیعه و موازنه میان آنها است، چنانکه دو عنوان اصلی کتاب، در مقدمه آن با این نام، همخوانی دارد: 1. الاختلاف و النظر: اما بعد فانا نظر نا فیما اختلف فیه الملة من اهل القبلة من امر دینهم حتى كفر بعضهم بعضاً و برئ بعضهم [من بعض] و كلهم ينتحل الحق و يدعيه و و جدناهم فى ذلك صنفين؛ لاغير فاحدهما المسميون الجماعة المنتسبون الى السنة و قد اجمعوا على خلاف الصنف الاخر و هم الشيعة 2. «التميز بين الصنفين: فنظرنا الصنف الاول مقيمون عليه» آنگاه عقائد و آرای دو فرقه را نیز موازنه نموده و با معیار گفتار و نقل اهل سنت، سنجیده است. در اینجا این پرسش مطرح است که آیا «فضل بن شاذان» با این شهرت علمی، برای این تصنیف بدیع و بی نظیر خود، چرا نامی انتخاب نموده که همزمان، یا پیش از او چنین نامی برای موضوعی مشابه که همان المعیار و الموازنة «ابو جعفر اسکافی» باشد، استفاده نموده است؟ در پاسخ می‌توان گفت: اولاً باید دانست که «فضل بن شاذان» در خراسان می‌زیسته و «ابو جعفر اسکافی» اگر چه «سمرقندی» بوده؛ ولی در بغداد می‌زیسته است و شاید نامگذاری 2 کتاب، یکی در بغداد و دیگری در خراسان در موضوعی مشابه در یک زمان، از باب توارد معانی باشد؛ بدون اینکه آن دو مؤلف از اثر یکدیگر باخبر باشند با توجه به این نکته که کتاب‌هایی از این دست، در آن دوران، به آسانی نسخه برداری و در اختیار عموم، قرار داده نمی‌شده است. ثانیاً: صحت انتساب کتاب المعیار و الموازنة به «ابوجعفر، محمد بن عبدالله اسکافی» چندان مقرون به تحقیق نیست و در منابع موجود اصیل، در فهرست آثار «اسکافی» نام چنین کتابی نیامده است. بلکه بنا به گفته «ابن ندیم» در فهرست، این کتاب از آن «ابو القاسم جعفر بن محمد اسکافی»، فرزند «ابوجعفر» است ابن ندیم قدیم‌ترین و آگاهترین کسی است که ما را از احوال و آثار «اسکافی» پدر و پسر، بیشترین آگاهی را می‌دهد؛ او در آثار «ابو جعفر اسکافی»، کتاب المقامات فی تفضیل علی را در این معنی آورده؛ لکن کتاب المعیار و الموازنة را به «ابن الاسکافی» «ابو القاسم، جعفر بن محمد» نسبت داده شده است. و مؤید این نسبت این است که محقق ارجمند جناب «شیخ محمد باقر محمودی» در مقدمه «المعیار و الموازنة» منسوب به «اسکافی» که به همت و تلاش طاقت فرسای ایشان به زیور چاپ آراسته است، این اثر را نسبت به آثار دیگر «ابوجعفر اسکافی» در حد پایین دانسته و آنرا چنین توجیه نموده است که شاید این اثر از نخستین آثار او باشد و شاید هم نسخه مسوده کتاب، قبل از تصحیح و بازنگری مؤلف، نشر گردیده است. (سید محمود مرعشی) آغاز: الحمدلله رب العالمین ... الحمدلله الذی خلق السماوات و الارض و جعل الظلمات و النور ثم الذين ... اما بعد فانا نظرنا فيما اختلف فيه الملة من اهل القبلة من امر دينهم ... انجام: تعرفونها من انفسكم و تنطق بها عليكم السنتكم فالحمد لله الذي بصرنا ما جهلتم و عرفنا ما جحدتم و له المزيد بذلك و الصلوة على نبيه و آله المعصومین چاپ: به تحقیق جلال الدین حسینی الارموی (تهران، دانشگاه تهران: 1351) [الذريعة 490/2 و 491 رقم 1926؛ دنا 327/2 (16 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حواشی المعیار و الموازنة؛ هشترودی تبریزی، عبدالله بن محمد حسن (-14)