الاوسط

● الاوسط / منطق / عربی al-awsaṭ فارابی، محمد بن محمد، 260؟-339قمری fārābī, mohammad ebn-e mohammad (875-951) این کتاب یکی از نگارش‌های منطقی فارابی است که گویا هر 9 بخش منطق را دارا می‌باشد. استاد «دانش پژوه» در توصیف این رساله ضمن نسخه شماره 240 دانشگاه تهران آورده است: یک نسخه از «الاوسط» نیز در کتابخانه مجلس به شماره 595 هست که دارای یک دیباچه در مبحث الفاظ و کلیات و انحاء تعالیم می‌باشد و در آنجا به کتاب دیگری که پیش از آن است اشاره می‌شود و در پایان آن از تاریخ پیدایش منطق گفتگو می‌کند و می‌گوید گرچه همیروس در شعر و پروتاگوراس در مغالطه و تراسوماخوس در خطابه اثری گذاشتند ولی قانون این هنرها تنها از ارسطو به یادگار ماند و ارخوطس فیثاغورسی که در مقولات کتاب نوشت پس از ارسطو بوده است و این دیباچه در نسخه این کتابخانه نیست. سپس ایساغوجی و قاطیغوریاس و باریرمینیاس و آنالوطیقای یکم و دوم و همه اینها در نسخه ما هست. هنر مغالطه نیز در این نسخه میان قیاس و برهان هست که در نسخه ما نیست و فارابی در چهارجای برهان بدان بازگشت می‌دهد. پس این بخش هم از «الاوسط» می‌باشد. در نسخه کتابخانه دانشگاه که دارای «فصول یضطر الیها عند الشروع فی المنطق» و «المختصر الصغیر فی المنطق علی طریقه المتکلمین» نیز می‌باشد پس از این دو دیباچه‌ای دارد در تعریف و تقسیم منطق و اندکی از ایساغوجی و مبحث تعریف که در نسخه مجلس نیست و پس از برهان هنر جدل در نسخه ما هست و در آنجا نیست و این بخش تحقیق کلی است که فارابی می‌کند و به مبحث مواضع نمی‌پردازد. در نسخه ما هنر جدل نیمه‌کاره گذارده شده و نویسنده نسخه همه را ننوشت یا اینکه فارابی آن را به پایان نرساند. بخش‌های الاوسط: الف- دیباچه نسخه ما و نسخه مجلس که بخش‌بندی نشده مگر اینکه دیباچه نسخه مجلس چهار مطلب دارد: 1. مبحث الفاظ و معانی حروف که می‌رساند فارابی به نحو یونانی و تازی به خوبی آگاه بود؛ 2. مبحث کلیات؛ 3. انحاء تعالیم و رؤوس ثمانیه؛ 4. تاریخ منطق و دیباچه نسخه ما دو مطلب دارد یکی تعریف و تقسیم منطق دیگری کلیات و تعریف به اجمال؛ ب- ایساغوجی دارای: کلی و جزئی، جنس و نوع، فصل، خاصه، عرض کلیات مرکب یا حد و رسم؛ ج- مقولات: تعریف و جوهر و عرض، ده مقوله، حمل طبیعی و جز آن، ذاتی و عرضی، تقابل، تلازم، تقدم و تأخر، معیت؛ د- عبارت که بخش‌های جدایی ندارد ولی همه مباحث ارسطو را داراست؛ هـ- قیاس دارای 18 فصل است؛ و- مغالطه که مغالطتان معنوی و لفظی را دارد و مثال‌های بسیاری از فیلسوفان پیشین می‌آورد و از آنها نام می‌برد؛ ز- برهان پنج بخش است: دیباچه، اقسام برهان، اقسام حدود، برهان و حد در صناعت نظری، اصناف مخاطبات برهانی؛ ح- جدل که تعریف جدل و فوائد و اقسام آن را دارد و چند بار به فلسفه رواقی اشاره می‌کند. از دیباچه این کتابخانه که به نام «مقاله صدر بها الفارابی کتابه فی المنطق» است پیدا است که «الاوسط» باید دارای نه بخش منطق باشد. [توضیح اینکه بعضی از بخش‌های کتاب «الاوسط» در فهرست‌ها و منابع کتاب‌شناسی به صورت جداگانه و مستقل معرفی شده‌اند و از این رو در فهرستگان نیز مستقلاً معرفی شده‌اند، لذا ن.ک.: الامکنة المغلطة، انالوطیقا الاولی، انالوطیقا الثانی، التوطئة فی المنطق، الجدل] آغاز: اینک آغاز و انجام بخش‌های «الاوسط»: 1-دیباچه نسخه مجلس: قال ابونصر الفارابی ان الالفاظ الدالة منها ما هو اسم، منه ما هو کلم. 2-دیباچه نسخه دانشگاه: مقاله صدر الفارابی بهاکتابه فی المنطق ... و هو کتاب الاوسط الکبیر ... قال ابونصر قصدنا النظر فی صناعة المنطق 3-ایساغوجی یا مدخل: قال ابونصر ان قصدنا فی هذا الکتاب هو احصاء الاشیاء التی عنها یأتلف القضایا. 4-قاطیغوریاس یا مقولات: کتاب قاطیغوریاس لابی نصرالفارابی و هو کتاب المقولات-الکلیات ضربان 5-باریرمینیاس یا عبارت: کتاب باریرمینیاس و معناه العبارة الالفاظ الدالة منها مفردة یدل علی معانی مفردة. 6-آنولوطیقای یکم یا قیاس: کتاب انولوطیقا الاول و هو القیاس قال ابونصر قصدنا ان نحصی الاقاویل 7-مغالطه (نسخه مجلس): الامکنة التی فیها یغلط الناظر فی کل مسئلة و اذ قلنا فی القیاس ما هو 8-کتاب برهان: کتاب البرهان خمسة فصول ... فی صدر الکتاب و اذقلنا فی الاشیاء التی 9-جدل (آنچه که در دانشگاه هست): قال ابونصر ... الفارابی صناعة الجدل هی الصناعة التی انجام: انجام 1: و یبتدى بالنظر فی الکتاب الذی یشتمل علی اول اجزاء هذه الصناعة و هو کتاب المقولات انجام 2: و کذلک قد یکون له خواص کثیره تمت المقدمة التی قبل الفصول انجام 3: و ما لم یوجد له اسم استعمل حده اورسمه مکان اسمه. آخر الکتاب ... و یتلو هذا الکتاب کتاب قاطیغوریاس من الاوسط الکبیر. انجام 4: الجنس الذی عنه انقسمت رتبة واحدة بعینها تم کتاب قاطیغوریاس و هو المقولات. انجام 5: غیر ان الممكن الحقیقی هو المعنى الرابع من معانیه ... تم کتاب باری ارمینیاس. انجام 6: و الاستقراء ابلغ منه. تم کتاب انولوطیقا. انجام 7: لم یقع علینا غلط اذ تاملنا و لامغالطة اذا خوطبنا. تم الکتاب انجام 8: فالزمان اذن موكرة العالم و اشباه هذه الاقاويل. تم کتاب البرهان تألیف.. الفارابی انجام 9: و یبطل الاراء التی تصادقتها الفلاسفة فیها بینهم اوصار الجمهور فیها. چاپ: به تحقیق محمد تقی دانش پژوه در المنطقیات للفارابی (قم، کتابخانه آیة الله مرعشی) [دنا 309/2]