انیس القلوب

● انیس القلوب = شگرف نامه / گوناگون / فارسی anīs-ol qolūb = šegerf-nāme قبه ای، عبدالغفار بن علی، ق13 قمری qobeī, ‘abd-ol-qaffār ebn-e ‘alī (- 19c) تاریخ تألیف: 1267ق مؤلف زادگاهش داغستان بوده و در جنگ‌های ایران روس که در سال 1241 ق دولت ایران مجبور شد قفقاز را به روسیه واگذارد، وی به ایران مهاجرت کرده و بعد از آن در شهرهای ملایر، همدان، خلخال بوده و اکثر اوقاتش را در اردبیل سپری نموده و در سال 1267 برای رهایی از غربت و غم و هم، این رساله را تألیف نموده است. این رساله به صورت کشکول مشتمل بر مطالب متعدد به نظم و نثر است. مطالب آن چنین است: رفتن رستم به طلب پژن بن کیو به طرف ترکستان، به نظم از شاهنامه؛ فتح قلعه خیبر و کندن در ساقی کوثر به نظم فارسی؛ در مدح چهارده معصوم، به نظم؛ قصیده در مدح امام علی النقی؛ در شهادت امام علی (ع)؛ آب آوردن علمدار کربلا؛ مثنوی در مصائب امام حسین (ع)؛ کرامت حضرت ابوالفضل که سید خلیل بن سید جعفر خلخالی در رجب 1267 نقل کرده؛ داستانی از استخاره ملا علی اکبر سرابی؛ ورود اهل بیت به شام؛ اوصاف دریای نور که در خزانه ناصر الدین شاه بود؛ من کلام میرزا رفیعای مرحوم در باب مشورت خیر البشر در مراتب دعوت؛ حدیث پیاز از ابوهریره؛ قسمت میراث به نظم از ابن حسام؛ شعری از کوکب؛ اشعار میرزا محمد اخباری متخلص به سیل؛ قصیده محتشم کاشانی؛ مخمس ذره؛ مخمس عاشق؛ اشعاری از سعدی و وفا؛ اشعار خلیفه محمد گرمرودی؛ اشعاری از: عاشق، نیازی، جامی، عصمت بخارایی، ذره، نظامی، میرزا طاهر، مشتاق، شوکت، حافظ، وحدت، انوری، شاهی، صدرالشریعه بخاری؛ وصف بی ستون کرمانشاه به نثر فارسی؛ وصف شراب نیلوفر که در دو فرسخی کرمانشاه است؛ وصف طاق کسری تعریف روان سر از دهات کردستان، سنقر، کرمانشاهان و ذکر امامت جماعت ملا اسماعیل پیشنماز خلخالی که قریب سی سال است در مسجد حاجی شهبارخان نماز جماعت می‌خواند؛ حکایت دختر و پسر جوان؛ اشعاری از: عاشق، وفا، عباس، سعدی، مخمس، شاه نعمه الله، حافظ؛ مطالبی به نقل از تذکره دولت شاهی؛ ذکر محال اسقلان کردستان که یکی از اولاد امام موسی (ع) در آن مدفون است؛ اشعاری از: حافظ، سعدی، رباعی که شیخ حمزه به علی شهاب نوشته و جواب وی، هاتف؛ تاریخ چنگیزی، مطلبی به نقل از آن و معرفی کلیله و دمنه و مترجم آن؛ مثنوی آذر بیگدلی با این مطلع: بشنوید ای معشر آزادگان ×× این حکایت را دل از کف دادگان؛ تخمیس دوازده بند محتشم کاشانی از ثاقب با این مطلع: یاران عزای کیست که دلها پر از غم است ×× جن و ملک به ماتم او دیده پر غم است؛ اشعاری پراکنده از: سعدی، سلمان ساوجی، بیتی از شاهزاده ابراهیم صفوی متخلص به جانی، سنایی، حافظ، ابیاتی از مثنوی مولوی؛ واقعه در بیان آوردن فضه شیر را به سر نعش امام حسین (ع) به نظم؛ ورود اهل بیت به شام به نظم؛ داخل شدن اهل بیت به مجلس یزید به نظم و نثر؛ حکایت باسقر، حضرت موسی (ع)؛ در مدح قم، همدان، اصفهان، ری در پنج بیت؛ حافظ؛ اشعار خلیفه محمد گرمرودی به ترکی؛ نام قبلی قدمگاه (اسفرایس) و مدفون شدن لطف نیشابوری شاعر در آن؛ شعر سعدی مخمس، شعر از جامی، از مثنوی نظامی؛ داستانی به نظم از مؤلف؛ چند غزل از مؤلف با تخلص غفار؛ اشعاری از نظامی، سعدی، فردوسی، سلطان اویس جلایر (سه بیت)؛ حکایت انتقام امیر تیمور از شامیان به جهت ظلم و ستم شان بر امام حسین (ع) از کتاب جوهری؛ در مفاخرت امیر تیمور از خواجه علی یزدی؛ شعر دیگر از خواجه علی یزدی؛ شعر عبد الله خان خلخالی؛ اشعاری شامل: تعریف اسب، نامه امیر روم به قیصر روم به نظم، شیخ علی نقی، شاپور، مجذوب جوهری، کاتب ترشیزی، خواجه سلمان در تعریف تیر اندازی شیخ حسن جلایر، ظهیر فاریابی، تسلی شیرازی ، مخلص کاشانی، اسدی، مناجات امیر تیمور، جوهری، بی تابی کردن زلیخا در مفارقت یوسف، اشعاری از شاهنامه فردوسی، شرف الدین خواجه علی یزدی در تعریف جیش امیر تیمور، خواجه عصمت بخارایی در تعزیه امیرتیمور، شرف الدین علی یزدی در مفاخرت امیر تیمور، جوهری همه در مراثی اهل بیت (ع)، خسرو شیرین نظامی، دوازده بند آقا عباسقلی آقا بادکوبه‌ای در مقدمه کربلا، اشعاری از سعدی و حافظ؛ قصیده عرفی به فارسی؛ قصیده مهدی بیک شقاقی؛ وصف فتح هرات توسط محمد شاه در سال 1250 به نثر؛ منازل کرمانشاهان، تا قصر شیرین به نثر؛ از شاهنامه فردوسی؛ چند حدیث صحیح از حیات القلوب و شیخ صدوق؛ قطعه ای تاریخی از مؤلف مشتمل بر: فوت محمد شاه در 1264 و حرکت ناصر الدین شاه از تبریز به تهران که مؤلف نیز در رکاب وی بوده، در منزل ابهر خمسه ناصر الدین شاه شاهزاده فیروز میرزا را به حکومت کرمانشاهان منصوب می‌کند که در نهایت مؤلف و همشهریانش (مهاجران قبه) همراه وی به کرمانشاه می‌روند او می‌گوید که فیروز میرزا یک سال حاکم کرمانشاه بود. و مردم رضایت کامل از عملکرد وی داشتند، پس از آن وی به حکومت فارس منصوب وجایش را به اسکندر خان بن فتحعلی خان می‌دهد. او می‌گوید پس از رفتن فیروز میرزا یک سال و نیم در کرمانشاه بوده و در 16 محرم به همراه سید هاشم و میرزا ابوالقاسم مستوفی کرمانشاهی و میرزا عبد المحمد خان کردستان که از خویشان والی کردستان بود عازم عتبات عراق شدیم که مصادف با لشگر کشی عبدی پاشای بغداد برای تنبیه عرب هندیه بوده و مؤلف همراه با سیصد چهارصد زوار گرفتار غارت اعراب گشته و بعد از سی و دو روز توقف در کربلا موفق به زیارت نجف اشرف نشده و به ایران برگشتند و گزارش ارزانی ارزاق در کرمانشاه در سال 1267 ق؛ از شاهنامه فردوسی؛ داستان میرزا محمد علی طفل هفت ساله در تبریز که تمامی کتب را می‌خواند بدون تعلیم و یاد دادن کسی در سال 1258؛ در تجربه مؤلف از خوراکی‌های ایران و ترجیح گوشت کرمانشاه، برنج نیشابور و روغن اردبیل بر سایر خوراکیها؛ واقعه محمود پاشا و سلیمان پاشا و جنگ آن دو و تقاضای کمک از سوی سلیمان پاشا از دولت ایران و روان شدن قشون ایران که مؤلف نیز همراه آنها بوده به سلیمانیه) برای یاری وی و تعریف مؤلف از هندوانه‌های سلیمانیه؛ از شاهنامه فردوسی؛ گزارش مؤلف از شرح حال خودش مبنی بر اینکه: در سال 1259 در عهد حکمرانی بهمن میرزا بر آذربایجان در رکاب لشگر وی به دار الصفای خوی رسیده و با سه نفر رفیق اش به حمام خان خوی (که به گفته وی در کل شهر خوی و مضافاتش مشهور است) رفته که سه دلاک داشت و فوت یکی از همین دوستانش در سفر کرمانشاهان در سال 1264 و شکایت مؤلف از دست روزگار و سپردن کارها به دست نا اهلان؛ ادامه شاهنامه فردوسی؛ شعری از انوری و نظامی؛ شک و سهو به نظم از مختار بن زین العابدین متخلص به مختار از شاعران عهد محمد شاه قاجار؛ شعری از میر فتاح مراغه ای در شک و سهو به ترکی؛ شعری از فاضل بغدادی به ترکی؛ ادامه شاهنامه؛ اشعاری از: شافی، صائب، از یوسف و زلیخای جامی، فردوسی، فرخی، محتشم دوازده بند، میر فتاح مراغی به ترکی، تمکین، میر فتاح مراغی دعای مرحوم به ترکی، مجمعی، شکیات نماز از سید علی به ترکی، شعری از عبد الرسول خویی به فارسی در مراثی، فضولی؛ پایان کتاب؛ تاریخ وقوع چند حادثه مهم عصر قاجاریه، مانند تاریخ تصرف نمودن فتحعلی خان قبه ای شهر شیروان را مرتبه اول در محرم سال 1182، و فوت فتحعلی خان در سال 1203 ق؛ اشعاری از: جامی، خاقانی و چند نسخه پزشکی.