انوار القرآن الحمید و اسرار الفرقان المجید

● انوار القرآن الحمید و اسرار الفرقان المجید / تفسیر / عربی anwār-ul qur‘ān-il ḥamīd wa asrār-ul furqān-il majīd گیلانی، نظر علی بن محسن، -1217 قمری gīlānī, nazar ‘alī ebn-e mohsen (- 1803) تفسیر زیبائی است از حکیم متاله ملا نظر علی گیلانی، از حکمای اواخر قرن 12ق که به صورت مزجی، بخشی از آیات قرآن را آورده، سپس با بهره از نظرات مفسران دیگر، به تفسیر آیات پرداخته است. روش مفسر آن است که نخست فضیلت سوره و توضیح معانی آیات و در مواردی ربط آیات و سوره‌ها و سپس به جهات و نکات فلسفی و فقهی و عرفانی و غیرها با استشهاد به احادیث مرویه از طریق امامیه و نقض و رد و ایراد بر تفاسیر دیگر پرداخته است. پنداشته می‌شود که مؤلف کتب تفسیری زیادی را دیده است و به ندرت نام آنها را آورده و بیشتر به رد گفتار پرداخته است. وی تألیفات بسیاری داشته که برخی از آنها در الذریعه آمده است. فهرستی از تألیفات وی قبل از آغاز نسخه مرعشی، بدین ترتیب نگاشته شده است: تفسیر حقائق القرآن و دقائق الفرقان که شاید نام دیگری از تفسیر حاضر باشد، شرح کتاب عقل و علم اصول کافی، رساله عقل و نفس، رساله در علم باری تعالی، رساله در جبر و تفویض، حاشیه بر حاشیه آقا جمال خوانساری بر حاشیه خفری، حاشیه بر رجال ملا محمد باقر مجلسی، حاشیه بر حاشیه ملا عبدالله یزدی، شرح بر کتاب توحید اصول کافی، برهان قاطع در اثبات امامت، کحل الجواهر، شرح مختصر نافع، حاشیه بر تفسیر انوار التنزیل قاضی بیضاوی، شرح بر عوامل ملا محسن، حاشیه بر طبیعی شرح میبدی، رساله اثبات عقول مجرد، رساله در معرفت مبدا و معاد (مجمع البحرین)، وجوه چهارده گانه بینات رسالت، معرفت نفس، وجوه اعجاز قرآن، مراتب وجود، واجب تعالی و ... . به نظر می‌رسد این تفسیر کامل و دارای چهار جلد بوده باشد: جلد اول و سوم آن در کتابخانه مرعشی است که البته در معرفی جلد اول که تا سوره مائده است فهرست‌نگار به نام مؤلف نرسیده و نسخه‌ای نیز بدون نام مؤلف در آستان قدس معرفی شده که جلد چهارم است و از سوره فاطر تا آخر قرآن است و فقط از جلد دوم آن نشانی نداریم. آنچه در کشاف الفهارس آمده که به احتمال قوی این اثر از ملا علی قاری (- 1014ق) دانسته شده، نارواست زیرا طبق آنچه در نسخه مرعشی آمده جلد اول در دهه آخر جمادی الثانی 1211ق به پایان رسیده است و نسبت آن به ملا نظرعلی گیلانی با قراین سازگارتر است. [دنا 262/2؛ معجم مؤلفی الشیعة 128]