انوار الفصاحة و اسرار البلاغة (البراعة) فی شرح نهج البلاغة

● انوار الفصاحة و اسرار البلاغة (البراعة) فی شرح نهج البلاغة = اسرار البراعة و انوار الفصاحة / شرح حدیث / عربی و فارسی anwār-ul faṣāḥa wa asrār-ul balāġa (al-barāʻa) fī š.-i nahj-ul balāġa = asrār-ul barāʻa wa anwār-ul faṣāḥa نظام الدین گیلانی، احمد بن علی، -قرن 11ق nezām-od dīn-e gīlānī , aḥmad-e bn-e ‘alī (- 17c) تاریخ تألیف: دوشنبه 8 محرم 1034ق (جلد اول) و ذیحجه 1035ق (جلد چهارم)؛ محل کتابت: اصفهان (جلد اول) ترجمه و شرحی است بر کتاب «نهج البلاغه» شریف رضی (- 406ق) با عناوین «قوله ـ اقول» که مؤلف پس از مدتها جستجو و ملاحظه شروح و حواشی این کتاب، خلاصه‌ای از افکار و نظراتشان را جمع‌آوری نموده و خود تصمیم به نگارش این شرح کرده و در آن فقط به حل الفاظ و توضیح معانی و حل ترکیبات و توضیح مبانی و قواعد و مشکلات و تفسیر آن به قدر وسع و به دور از زیاده‌روی در مقال پرداخته است. وی ابتدا از خود کتاب نهج البلاغه استفاده نموده چرا که نهج البلاغة نیز مانند قرآن، بخشی از آن بخشی دیگر را تفسیر می‌کند. سپس کلمات ابن میثم در شرحش و نیز کلمات ابن ابی الحدید و غیره را نیز بدان افزوده و ابتدا کلام حضرت را ترجمه و سپس کلام سید رضی (ع) و بعد معنای هر کلمه را به فارسی زیر آن نوشته و لغاتی که احتیاج به بیان داشته شرح کرده و نیز مراد از کلمات حضرت را که در آن اشاره به آیات، اخبار و امثال نموده‌اند و یا تأویل آن را بیان کرده و در ابتدا مقدمه‌ای در چهار «نهج» آورده است. جهت آشنایی بیشتر با این کتاب، فرازهایی از مقدمه آن نقل می‌شود: «... و شراحه و ان اجتهدوا و بلغوا مرتبة القصوى من الشرح و البيان و درجة العليا من الايضاح و التبيان و جمعوا جواهر كثيرة و لآلى عديدة من النكات و الاشارات ... الا أنهم طولوا الكلام فى الكتاب بالاكثار فى الألفاظ و نقل الأمثال و الأخبار و ذكر الفصول و الأبحاث و الأبواب ... و كنت غواص هذه البحار أشهراً و سنين و جمعت زبدة أفكارهم و خلاصة أنظارهم و أصنفت فيها ما عثرت عليها منفرداً من الفرائد ... فرأيت أن أشرحه شرحاً يذلل من الألفاظ صعابه و يكشف عن وجوه عرائس الأبكار نقابه و يرفع الحجاب و يظهر اللباب مقتصراً على حل ألفاظه و توضيح معانيه و التصريح بتحليل تركيباته و تنقيح مبانيه، مجتهداً في تقرير قواعده و تحریر معاقده و تفسير مقاصده و تكثير فوايده و بسط موجز و حل ملغزه و تقييد مرسله و تفصيل مجمله على قدر الوسع و الطاقة، محترزاً عن الاطناب في المقال و تقرير السؤال و الجواب و تحرير الفصول و الأبواب، مستفيداً أكثره من هذا الكتاب، فانه كالقرآن الكريم بعضه يفسر بعضاً و من شرح المتكلم الفاضل الكامل ابن ميثم البحرانى و من شرح العلامة الفاضل ابن ابی الحديد و غيرذلك من الشروح و الكتب المصنفة من كل فن أو شرح المشكلات و تقرير المعضلات و استخراج العلوم و الصناعات ... مع هذا جاء هذا الشرح بحمدالله تعالى أعذب من نسيم السحر و أطيب من سمر القمر ... و اشترط على نفسى ان أترجم أولاً كلامه (ع) و كلام السيد السند الرضى نورالله مرقده و اكتب معنى كل لفظ تحته بالفارسية ليكون نفعه عاماً ثم أبين اللغات التى يحتاج الى بيان، ثم أشير الى الاشارات التى وقفت فى الكلام الى آيات القرآن أو الحديث أو القصص أو الأمثال، ثم الى حل تراكيبه و ايضاح مقاصده و معانيه، ثم الى ذكر التأويل و النقل و التوجيه ان احتاج اليه و نقصد اقتصار شرح المتكلم البحرانى و تلخيصه و تقريره و توضيح كلامه (ع) من غير تعرض للرد على الشارح ...». مؤلف آن را در شش جلد با خطبه‌های جداگانه تنظیم نموده (که در نسخه در تعداد مجلدات اختلاف است): 1. در چهار «نهج»: نهج اول: فى مباحث الدلالات و ما يتعلق بها، نهج دوم: فى محسنات البدايع، نهج سوم: فى الخطابة، نهج چهارم: فى الامامة [که مباحثی است که در برخی نسخه‌ها به عنوان «مقدمه» آمده است]؛ 2. شرح خطبه 23-98؛ 3. شرح خطبه 99-201؛ 4. شرح خطبه 202 تا نامه 30؛ 5. از نامه 31-79؛ 6. شرح کلمات قصار. گیلانی در بخش‌های مختلف کتاب، تصریح کرده که آن را «أنوار الفصاحة و أسرار البراعة» نامیده است؛ اما در الذريعة و فهرست دانشگاه تهران نام آن «انوار الفصاحة و أسرار البلاغة» مطرح شده است. در نام مؤلف نیز اختلافی رخ داده است، وی در الذريعة نظام الدین علی بن حسن بن نظام الدین جیلانی معرفی شده و در نسخه دانشگاه تهران، نظام الدین احمد گیلانی ثبت شده و مرحوم ابن یوسف شیرازی در فهرست سپهسالار، از او به نام نظام الدین گیلانی ملقب به حکیم الملک یاد کرده است و در نسخه عکسی مرعشی که به خط مؤلف است، نام وی نظام الدین احمد بن علی بن حسن بن ملک نظام الدین مزیدانی لاهیجانی گیلانی ثبت شده است. بنابراین وی همان دانشمندی است که با سلطان عبدالله قطب شاه هندی (1035-1083ق) ارتباط داشته و از شاگردان جناب میرداماد بوده است. مؤلف در شرح خطبه نخست نهج البلاغه از میرداماد با عنوان استاد و امام یاد نموده است. او تألیفات بسیاری دارد، از جمله: مرآة الاله، اسرار الاطباء، شجره دانش، مضار دانش و ... . شرح حال وی در طبقات اعلام الشيعة آمده و درباره اتحاد مؤلف «انوار الفصاحة» با مؤلف مضمار دانش اظهار بی‌اطلاعی شده است. دلیل این توقف همان اختلاف در نام مؤلف انوار الفصاحة است. (ابوالفضل حافظیان، با اندکی تغییر) آغاز: الحمدلله الذى دل ذاته بذاته و جل عن مغايرة صفاته ... اما بعد فيقول ... نظام الدين احمد الجيلانى لما كان كتاب نهج البلاغة و نمط الفصاحة ... الذى جمعه ... الرضى الموسوى ... محتويا على مختار كلام ... اميرالمؤمنين ... فرايت ان اشرحه شرحا يذلل من الالفاظ صعابه ... مستفيداً ... من شرح المتكلم ... ابن ميثم البحرانى و من شرح ... عبدالحميد بن ابى الحديد و غير ذلك من الشراح ... و اشترط على نفسى ان اترجم اولا كلام ع و كلام ... الرضى ... و اكتب معنى كل لفظه تحته بالفارسية ليكون نفعه عاما ثم ابين اللغات ... ثم اشير الى الاشارات التى وقعت فى الكلام الى آيات القران او الحديث او القصص او الامثال ثم الى حل التراكيب و ايضاح مقاصده و معانيه ثم الى ذكر التاويل و النقل و التوجيه ان احتاج اليه و نقصد اقتصار شرح المتكلم البحرانى و تلخيصه و تقريره ... و سميته باسرار البراعة و انوار الفصاحة. [دنا 258/2؛ كشف الحجب و الاستار ص 69؛ الذريعة 436/2 و 136/14؛ معجم الآثار المخطوطة حول الامام على بن ابى طالب (ع) ص 46؛ نهج البلاغة از منظر فرزانگان ص 243؛ موسوعة مؤلفى الامامية 4/296؛ دانشنامه ادب فارسی 2556/4]