انتقادات به روزنامه ملت ایران

● انتقادات به روزنامه ملت ایران = قرتیکا = مکتوب آخوند زاده / نامه‌نگاری، حکومت و سیاست / فارسی enteqādāt be rūznāme-ye mellat-e īrān = qeretīkā = maktūb-e āxūnd-zāde آخوند زاده، فتحعلی بن محمد تقی، 1226؟-1295 قمری āxūnd-zāde, fatḥ-‘alī ebn-e moḥammad taqī (1811-1878) تاریخ تألیف: 17 رمضان 1283ق نامه‌ای انتقادی است به منشی روزنامه ملت. روزنامه ملت اولین روزنامه‌ای است که به امر ناصرالدین شاه قاجار در طهران منتشر شده و تاریخ شماره اول آن چهاردهم ربیع الاول سال 1283 بوده و تا 20 جمادی الثانی سال 1287 سی و چهار شماره آن انتشار یافته و در هر شماره به شرح حال و ذکر بعضی از آثار شعرای معاصر یا گذشته پرداخته شده و مقارن همین تاریخ دو روزنامه دیگر انتشار داشته، یکی به نام روزنامه علمی و دیگری به نام روزنامه دولتی و به گفته آقای تربیت در ص7 دانشمندان آذربایجان تحت نظر مرحوم اعتضاد السلطنه بوده است و مرحوم اعتضاد السلطنه پشت نسخه این مکتوب به سال 1285 نوشته‌اند: «رساله‌ای است که ملا فتحعلی آخوندزاده به مرحوم حکیم سامانی نوشته داخل کتابخانه ... گردید»، و در مجمع الفصحاء (202/2) و المآثر و الآثار (ص 204) سامانی را محمد حسن بن قاآنی شیرازی معرفی کرده‌اند و گویند جوانی خوش قریحه و با ذوق بود و در جوانی به سال 1285 بهار عمرش خزان گشت. از مطالعه آن معلوم می‌شود که موجب نگارش آخوندزاده اعتراضی بوده که فیشر معلم اول السنه شرقیه در غرمآنیا (ظاهراً معرب جرمانيا است که مملکت جرمن یا آلمان باشد) بر یکی از ابیات قصیده سروش شمس الشعرا داشته که در شماره اول این روزنامه درج شده و آن این است: «مطاوعان وی و پیروان عترت وی ×× بمعنی آدمیانند و دیگران حشرات». وی گفته است چرا سروش ما را حشرات دانسته و این اعتراض در آخوندزاده تأثیر کرده چون به خانه آمده روزنامه را مطالعه کرده و اعتراضاتی را بر روزنامه و نویسنده آن نموده است: اولاً چرا در ابتدای این روزنامه که ملی است عکس مسجد گذارده شده در صورتی که مسجد شعار همه اهل اسلام است و بایستی شعار ملیت ایرانی یا نقوش تخت جمشید و یا تاج دوازده ترک که از یادگارهای سلاطین صفویه است بوده باشد. ثانياً چرا در روزنامه ملی شرح حال شعرا را می‌نویسی و مطالب عام المنفعه که موجب تشریح اذهان و دارای نتایج اجتماعی است نمی‌نگارید. ثالثاً چرا سروش شمس الشعراء نسب خود را به امیر نجم ثانی منتسب می‌داند و شرحی مبتنی بر عدم لیاقت امیر نجم به استشهاد از تاریخ حبیب السیر و متمم روضة الصفا نگاشته. رابعاً در بیان این که اشعار این شاعر موافق قواعد علمی از جنبه اعتدال و صحت خارج است و دارای حسن مضمون و الفاظ نیست و به علاوه دارای الفاظی است که در شعر آوردن آنها خوب نیست چون: عزوجل، علیهم الصلوات، عزی و لات، مرآت، مابقی، ترهات، عقارب و حیات، خیرات، تحرک، حشرات، ده و دو، معترف، هدیه و بضاعت مزجات. وی بعضی از ابیات قصیده سروش را که به نظر او خلل وزنی داشته در ذیل این بیانات نقل نموده و در پایان این قسمت اعتراض کرده که چرا چنین شخصی را شمس الشعرا لقب دهند تا عصر و دوره را ننگین کنند و آنان که این آثار را مشاهده می‌کنند بگویند این که شمس شعراء است دیگران حالشان معلوم خواهد بود. اعتراض دیگر این بوده چرا روزنامه در چاپخانه سنگی چاپ شده و بایستی با حروف باشد و این مکتوب در حدود 570 بیت کتابت دارد. آغاز: قرتیکا به منشی روزنامه ملت سنیه ایران مکتوب است برادر مکرم من از تاریخ یوم جمعه چهاردهم ربیع الاول سنه 1283 در شهر تفلیس روزنامه ملت ایران واصل شده به تقریبی که در ذیل ذکر خواهد شد انجام: هم خودت به منافع وافره نائل خواهی شد و هم به ملت فوائد کثیره خواهی رساند خدا حافظ تو باد فی 17 شهر رمضان پارس ئیل 1283 در تفلیس تحریر شد. [دنا 185/2 (9 نسخه)]