انالوطیقا الاولى (مختصر)

● انالوطیقا الاولى (مختصر) = القیاس الصغیر / منطق / عربی ānālūṭīqā al-ulā (mx.) = al-qiyās-uṣ Ṣaġīr فارابی، محمد بن محمد، 260؟-339 قمری fārābī, mohammad ebn-e mohammad (875-951) رساله در کیفیت قیاس استدلال و ابزارهای استنباط مجهولات است. ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء (ج ص 134س19) در فهرست نگارش‌های فارابی از این «مختصر» یاد می‌کند. فارابی این رساله را برای این‌که برساند منطق با دین سازگار است نوشت و در دیباچه می‌گوید: ناگزیر نیستیم برای دریافتن سخنان ارسطو به مثال‌های یونانی که او در نگارش‌های خود آورد بنگریم بلکه قواعدی را که او آورده است با مثال‌های فقیهان و متکلمان می‌توان فراگرفت. پیش از فارابی محمد زکریای رازی فیلسوف پزشک ایرانی (251-313) همین کار را کرده و رساله‌ای به نام «فی المنطق بالفاظ المتکلمین» نوشته است و این کار را فلاسفه از ترس دشمنان فلسفه می‌کرده‌اند. چنان‌که فارابی رساله دیگری به نام «کلام جمعه من اقاویل النبی یشیر الى صناعة المنطق» نوشته است. این رساله فارابی در ده «گفتار» است: 11. قضایا؛ 22. تقابل قضایا؛ 3. مبادی؛ 4. قیاس جزمی؛ 5. قیاس شرطی؛ 6. خلف؛ 7. قیاس مرکب؛ 8 استقراء؛ 9. تمثیل؛ 10. قیاس فقهی. فارابی در پایان گفتار 5 از «الاوسط» خود یاد می‌کند و در آغاز گفتار 10 از فصل 23 کتاب 2 قیاس ارغنون ارسطو عبارتی می‌آورد. این رساله به نام‌های مختلفی شناخته می‌شود، از جمله: کتاب القیاس الصغیر، کتاب المختصر الصغیر فی کیفیة القیاس، کتاب المختصر الصغیر فی المنطق علی طريقة المتکلمین. آغاز: بسمله، قال ابونصر ان قصدنا فی کتابنا ان نبین کیف القیاس و کیف الاستدلال و بای شیء یستنبط المجهولات المطلوب معرفتها و کم اصناف القیاسات و کیف یلتئم کل واحد منها و من ای شیء یلتئم انجام: فقد ظهر کیف ترجع الأقاويل التي سماها أرسطوطاليس المقاييس الفقهية الى مقاييس الأشكال الجزمية. فهذا منتهى غرضنا الذى قصدنا هاهنا و لیکن هذا الموضع آخر کتابنا. چاپ: در المنطق عند الفارابی، ج2 توسط العجم؛ نیز در المنطقیات للفارابی، ج1 به کوشش دانش پژوه (قم، کتابخانه آیة الله مرعشی: 1408ق) [مؤلفات الفارابی، حسین علی محفوظ: 103؛ الفارابی حیاته، آثاره، فلسفته، احمد شمس الدین: 72]