اقسام الحکمة

● اقسام الحکمة = اقسام حکمت / فلسفه / عربی aqsām-ul ḥikma = aqsām-e hekmat نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) در این رساله کوچک دانش‌های گوناگون را یاد کرده هر یک را شناسانده و پیداست که از «احصاء» فارابی و «اقسام العلوم» ابن‌سینا گرفته است. شیخ الرئیس نیز رساله‌ای در همین موضوع با همین نام نوشته و نوشته خواجه از لحاظ ترتیب اقسام و شیوه تقسیم کاملاً با آن مطابقت دارد. ترتیب تقسیم در این رساله بدین گونه است: اقسام حکمت علمی، اقسام اصلی حکمت طبیعی (8 قسم)، اقسام فرعی طبیعی (7 قسم)، اقسام اصلی علوم ریاضی (4 قسم)، اقسام فرعی ریاضی (7 قسم)، علم الهی، اقسام اصلی (5 قسم)، فروع الهی (2 قسم)، در پایان، اقسام منطق است. این همان ترتیب تقسیم در رساله «اقسام الحکمه» ابن‌سیناست و تنها تفاوت فاحش دو رساله در این است که شیخ برای هر یک از علوم تعریفی اجمالی یاد کرده و جز این تفاوتی ندارند. اما در نسخ رساله خواجه اختلافات و اشتباهاتی شگفت وجود دارد بدین‌گونه که در بعضی از نسخه‌ها (نسخه دانشگاه به طوری که از نوشته فهرست‌نگار برمی‌آید) اقسام منطق پس از اقسام حکمت عملی یاد شده و نیز در نسخه‌ها اقسام منطق در آغاز هفت (سبعه) است، سپس هشت قسم بیان شده (از قیاس یاد نکرده) و خواجه در آخر آن را نه قسم دانسته زیرا می‌گوید: «پس اقسام حكمة با شمردن منطق 44 و بدون آن 35 است». در نسخه دانشگاه نیز نظیر همین تناقض وجود دارد و مسلماً از اشتباهات ناسخان است. خواجه دانش نواختن با ارغنون و مانند آن را جزء اقسام فرعی ریاضی و موسیقی را جزء اقسام اصلی آن شمرده و علوم غریبه را از فروع حکمت طبیعی دانسته است. از فروع علم الهی یکی از بحث از حقیقت وحی و دیگری از علم معاد یاد می‌کند و می‌گوید معاد جسمانی را عقل درک نمی‌کند و از آیین و شریعت حقه است. آغاز: فصل فی بیان اقسام الحكمة على سبيل الايجاز ... الحكمة قسمان نظری و عملی فالعملی ثلثه اقسام ... و النظرى ثلثة اقسام طبیعی و ریاضی و الهی فالحكمة الطبيعية لها اصول و فروع اصولها ثمانية اقسام. الاول البحث عن الامور العامة للاجسام الطبيعية كالحركة و السكون و النهاية و اللا نهاية انجام: فجميع اقسام الحكمة اربعة و اربعون قسماً مع اقسام المنطق و الا فخمسه و ثلثون. چاپ: در آخر تلخيص المحصل [آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی: 553؛ الذریعه 272: 2 فهرست مصنفات ابن سینا: ص 41-42، دنا 82/2 (10 نسخه)]