افیونیه

● افیونیه = خواص افیون / طب / فارسی afyūnīye = xavass-e afyūn عماد الدین شیرازی، محمود بن مسعود، -984؟ قمری 'emād-od-dīn-e šīrāzī, mahmūd ebn-e mas'ūd (-1577) در فوائد و خواص و برخی از مضار افیون که در یک «مقدمه» دارای پانزده «باب»، یک «اصل» و یک «خاتمه» (شمار بخش‌ها در نسخه‌ها یکسان نیست) مرتب شده است. مقدمه دارای پانزده باب: باب 1. ماهیت و طبیعت و خواص افیون؛ 2. صفت افیون خالص و طریق امتحانات آن؛ 3. منافع و مضار افیون؛ 4. علاج آنکه از افیون مقدار قاتل خورده باشد؛ 5. بیان سبب نشاط و کیفیت و منشأ اعتیاد به او؛ 6. منافع افیون؛ 7. مضار افیون؛ 8. طریق خوردن افیون قبل از طعام یا بعد از طعام؛ 9. استعمال افیون در شب‌های رمضان؛ 10. تعداد مرکبات مشهور که در آن افیون داخل است؛ 11. منافع برشعثا، معنی این لفظ برء الساعه است و لفظ برشعثا، سریانی است (در لفظ ایشان سین را به شین تبدیل می‌کنند و «ثا» را «شا» شواهد این در کتاب حمزه اصفهانی موازنه بین اللغتین نام کرده بسیار است)؛ 12. خواص چهل گانه برشعثا از خط ابن هبل به عربی آورده؛ 13. بیان مجمل منافع برشعثا؛ 14. باید دانست که هر چند سعی کنید در آنکه نسخه مجربه و دواهای خوب به دست آوردند؛ 15. ذکر بعضی نسخ برشعثا. فصل در طریق خوردن و استعمال این ترکیب در هر مرض به طریق دیگر باب در یافتن نسخه ابوالبرکات، فصل در منافع این ترکیب که ابوالبرکات آورده، باب در مضار تراکیب افیونی، فصل در علاج. خاتمه، جلاب جدید. در بیان علت تألیف کتاب مؤلف می‌گوید که «در زمان ما طبقات ناس اکثر سه صنف اند یک صنف آنکه در دفع و منع و تقبیح و تهجین افیون آن قدر مبالغه می‌کنند که از سایر محرمات قبیح‌تر میدانند ... صنفی دیگر علی الدوام ارتکاب آن می‌کنند بی فایده و با فایده بمرتبه که اگر پشه ایشان را بگزد افیون در علاج آن [از] تریاق فاروق در علاج گزیده افعی واجب‌تر دانند و پیوسته مترصد باشند که حالتی واقع شود که افیون را دافع ان دانند. [اتفاقا خود مؤلف از جمله افراد همین صنف است و به لحاظ این که به قول اسکندر بیک «افیونی بود به افیون اعتقاد تمام داشت» به‌حدی که منافع آن را از عهده احصا بیرون می‌دانست و با آن به تصریح صریح خود به‌واسطه معالجه با افیون چند نفر را به دیار عدم فرستاده بود (نواب جهانبانی بهرام میرزا را و شار علی پسر عبدالله خان را و در تبریز غلام همسایه رومی خود را) باز به طوری که در ابتدای باب ششم کتاب ملاحظه می‌شود همچنان به لجاجت تمام معتقد بود که مردم غیر افیونی «بمثابه بهایم اند که از نفع و ضر چیزها غافلند»] و هیچ مرض از امراض نیست که پیش این صنف افیون علاج انفع نیست و صنف ثالث که در حین انتفاع اشتغال نمایند و در حین مضرت اجتناب نادر است بلکه معدوم چون چنین بود و حقیر ... احوال مردم عالم برین منوال دید خواست منافعی که الله سبحانه و تعالی درین دوا نهاده است و مردم را بر آن اطلاعی داده بیان کند و مضاری که تابع بعضی موجوداتست که در آن شر قلیل هست اظهار نماید تا فریقین را تنبهی شود و از حد افراط و تفریط در گذرند و بوسط [که] صراط مستقیم است متهدی (کذا، صحیح: مهتدی) شوند». سالک الدین حموی تمام این رساله را در «مجمع النفائس و حجلة العرائس» آورده و بر آن حاشیه هایی دارد. مؤلف دو بار دیباچه برای این رساله نگاشته است. مؤلف در این رساله فوائد تاریخی نیز گنجانید و در ذیل «معجون برشعثاء» از کتاب‌ها و اشخاص زیر نام می‌برد: کتاب دیسقوریدوس (که به نوشته مؤلف قریب به دو هزار سال قبل تصنیف شده)، منهاج الدکان، سمرقندی، حبیش تفلیسی (صاحب تقویم الطب)، میر بهاء الدوله نوربخش، مولانا فخر الدین محمد طبیب (ظاهراً از معاصران مؤلف)، شاه علی میرزا پسر عبدالله خان، ملا ادهم شاعر، الموازنه بین اللغتین تالیف حمزه اصفهانی، کتاب بریوما (برء الیوم) تالیف ابوالبرکات، فیلیپس طبیب طرسوسی، کتاب معمرین تالیف ابوالبرکات بغدادی، شهاب الدین حرفی، حکیم ابن عبد یهودی، سر مکتوم (در طب)، بیخ چینی (تالیف مؤلف)، مولانا حاج محمود مغانی، بهرام میرزا، مرتضی شاه نعمت الله، کتاب ادواء مزمنه، اسحق بن عمران، کتاب سماسم، عیسی بن علی، ترویح، علی زین مؤلف اختیارات بدیعی، حواشی عراقیه، بلغاری، اسحق بن سلیمان. آغاز: الحمد لله المحمود فی کل فعاله ... بعد تا معلوم باشد که طبقات ناس در زمان ما اکثر دو صنفند یک صنف آنکه در رد و منع و تقبیح و تهجین افیون مبالغه می‌کنند ... تا به حدی که اگر مدتهای مدید مبتلای نزله و سرفه باشند از خشخاش احتراز می‌کنند که او را نسبتی به افیون است ... صنف دیگر آنکه علی الدوام ارتکاب آن می‌کنند ... چون چنین بود فقیر محمود بن مسعود الطبيب احوال مردم عالم را برین منوال دید خواست منافعی که الله سبحانه و تعالی در این دوا نهاده است مردم را بر آن اطلاع داده بیان کند و مضاری که ... هست اظهار نماید. انجام: بلکه طریق استعمال به حسب امزجه و امراض ... بر عاقل ظاهر است و برغبی اگر هزار وجه بیان کنند در هیچ کدام مهارت حاصل نمی کند و الله الموفق و المعین [نسخه‌های منزوی 474/1 (7 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 3783/5؛ مشترک پاکستان 395/1 (1نسخه)؛ الذریعه 262/2 «افیونیه»، همانجا 100/11 «الرسالة الافیونیة»؛ حاجی خلیفه 847/2 «رسالة فی الافیون»؛ دنا 71/2 (25 نسخه)]