افعال العباد

● افعال العباد = الجبر و الاختيار / فلسفه / عربی af‘āl-ul ‘ibād = al-jabr wa-l ixtīyār نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) رساله‌ای بسیار کوتاه و یکی دیگر از فوائد ثمانیه خواجه نصیر طوسی است. در این فایده پس از تقسیم افعال انسان به آنچه تابع قدرت و اراده انسان است و آنچه که تابع قدرت و اراده ایشان نباشد، درباره جبر و اختیار بحث شده است. مؤلف با تأیید و تقویت نظریه مشهور امامیه «لاجبر و لاتفویض و لکن امر بین الامرین»، هم اختیار و هم اسناد به فعل خداوند را حق دانسته و تمامیت فعل انسان را منسوب به هر دو مورد مذکور دانسته است. وی با رد شبهات، علم الهی به افعال را مستلزم جبر و ایجاب نمی‌داند. این رساله در برخی نسخه به عنوان «الجبر و الاختیار» آمده است. البته از خواجه دو رساله دیگر به این نام موجود است که یکی عربی و دیگری فارسی است. رساله معروف او البته به فارسی است که رکن الدین جرجانی تعریب کرده است. این رساله هم ضمن فوائد ثمانیه و هم به صورت مجزا آمده است و در احوال و آثار خواجه کار مدرس رضوی، چاپ جدید به تمامه آورده شده و او نیز به‌گونه‌ای اثر جدا تلقی کرده است که البته چنین نیست. بلکه این رساله عربی او در جبر و اختیار است و غیر از رساله جبر و اختیار خواجه که فارسی بوده و تعریب شده است. آغاز: بسمله افعال العبد ينقسم الى مايكون تابعاً لقدرته و ارادته و الى ما لايكون مثال الاول الاكل و المشى من الانسان الصحيح الذى لم يكره على هذين الفعلين. و مثال الثانى حركة الانسان الى السفل اذا وقع من موضع عال انجام: و الجواب الحق ان العلم بالشيئ ربما لا يكون سببا له فان من علم ان الشمس تطلع غدا لا يكون علمه سببا واذا لم يكن للعلم اثر فى الفعل فلايكون الفعل بالجبر او الايجاب. و الله اعلم بالصواب چاپ: همه این رساله که کوتاه است در چاپ جدید احوال و آثار خواجه، مدرس رضوی، ص 549 تا 550 چاپ شده است؛ طهران، سنگی، بی ناشر، 1315ق.، وزیری، (کلمات المحققین: ج2، صص 140-156)؛ طهران، سنگی، 1341، جیبی، 59ص [الذریعة 83/5؛ نسخه‌های منزوی 772/2؛ احوال خواجه از مدرس رضوی ص 260 و 299؛ مشترک 950/2 «جبر و اختیار؛ قضا و قدر»؛ نشانی 5 نسخه؛ دنا 70/2 (9 نسخه)؛ مشار عربی ص 248]