آثار علوی

● آثار علوی = کاینات جو / طبیعیات / فارسی āsār-e ‘olvī = kāyenāt-e javv شیروانی، محمد بن حسن، 1033 - 1098 ق šīrvānī, mohammad e-bn-e hasan (1623-1686) اهداء به: شاه عباس صفوی (1033-1077ق) تألیف: قرن 11 در 1 «مقدمه» و 3 «باب» و 1 «تذنیب»: مقدمه در دو «مطلب»: طبقات هوا و خاک، تغییر عناصر یکی به دیگری؛ باب 1. در سبب پدید آمدن ابر و باد و باران، 2. (در نسخه مجلس نیست)، 3. سبب زلزله و پیدا شدن چشمه ها ... در پایان این باب کوشیده اخبار گاو و ماهی و علت زلزله و قوس و قزح را تاویل کند. شاید نام رساله «آثار علوی» یا «کائنات جو» باشد اما نام «کائنات جو» با نوشته دیباچه انسب است. در دیباچه گوید: «اما بعد راقم حروف آمنه الله من الحوادث و الصروف را نکته‌ای چند غریب در کائنات جو که اسباب حدوث آن از نظر بینندگان پوشیده و پنهان می‌باشد بخاطر فاتر رسیده بود و گاهگاهی خارخار این معنی در شاخسار ضمیر شکسته گل می‌کرد که آن بنات افکار را لباس عبارت در بر کرده بنظر ارباب تمیز جلوه دهد ناسازگاری روزگار و حوادث لیل و نهار از عزیمت لایق عایق می‌شد و گویی اشغال گوناگون شاخ و برگ نهال این ارادت می‌سوخت و سوزن آلام دهر ذوفنون دامن همت را بر بساط تقاعد می‌دوخت آخر الامر بیاوری توفیق الهی ... غنچه امل شکفته و در این نکته سفته آمد». از ابوعلی سینا و شیخ اشراق به تکرار یاد کرده. در مطلب اول از مقدمه، از «رساله بعضی از فضلا که در این باب نوشته» یاد و اعتراض او را بر خواجه مظفر اسفزاری نقل و رد کرده. در باب دوم از شیخ ابوالفضل هندی و سخن او «در تاریخی که بنام فرمان فرمای ممالک هندوستان جلال الدین اکبر گورکانی» نوشته، یاد کرده است. صاحب ریاض و اردبیلی رساله کائنات جو را در شمار مؤلفات شیروانی یاد کرده‌اند. آغاز: حمدی از قطرات باران فزون و سپاسی از حیز قیاس بیرون سزاوار بارگاه پادشاهیست که از تربیت سحاب مرحمتش کشت آمال زارعان مزارع ایمان چهره شادابی افروخته ... چنان مناسب نمود که این نامه بنام سامی نامی و القاب همایون گرامی پادشاهی ... مزین و موشح گردد ... بباید دانست که طبقات زمین بقولی چهار است ... انجام: و بحمدالله امسال باقبال بیزوال پادشاهی سایه مرحمت الهی مورد ناپیداست نا متناهی برازنده او رنگ شاهی فرازنده مرتبه تاجداری و صاحب کلاهی ... و تا کتان و مهتاب را عداوت استوارست کتان عمر اعادی ... از گزند مهتاب مهتابش چون جامه شکیبایی مهجوران رخنه رخنه ... باد سخن را بر همین ختم کردیم [منزوی 393؛ الذریعة 228/17 «رسالة فی کائنات الجو»؛ ریحانة الادب 376/5؛ فوائد الرضوية 167؛ روضات الجنات 643؛ هدية الاحباب 252؛ تذکره نصرآبادی 157؛ فهرستواره منزوی 3774/5]