اعلام الوری بأعلام الهدی

● اعلام الوری بأعلام الهدی / تاریخ معصومین / عربی i‘lām-ul warā bi-a‘lām-il hudā طبرسی، فضل بن حسن، 468؟-548 ؟ قمری tabarsī, fazl ebn-e hasan (1076-1154) اهدا به: اسپهبد علاء الدوله شاه فرشو اذگر ابوالحسن علی بن شهریار بن قارن (511-534 ق ) کتاب در چهار «رکن» تنظیم شده: 1. ذکر النبی (ص)؛ 2. ذکر امیر المؤمنین (ع)؛ 3. ذکر سائر الائمه من الحسن الزکی الی الحسن العسکری (ع)؛ 4. بیان امامتهم و ذکر الثانی عشر منهم. در هر قسمت دارای «فصولی» است که تاریخ ولادت و وفات و اخبار و محاسن آثار آنها پرداخته شده است. در نهایت شبهات منکرین غیبت امام عصر را پاسخ گفته است. این کتاب تطبیق کامل با کتاب «ربیع الشیعه» منسوب به سید بن طاوس (-664) دارد که بسیاری آن را همان اعلام الوری می‌دانند که سید بن طاوس برای دیگران خوانده و آن را «ربیع الشیعه» دانسته است. جناب آقای سید محمود مرعشی، فهرست‌نگار کتابخانه مرعشی، در این باره افاداتی دارند که گزیده آن چنین است (مرعشی 37: 334، توضیح درباره نسخه ش 14748): تردیدی نیست که کتاب «ربیع الشیعة» همان «اعلام الوری باعلام الهدی» فضل بن حسن طبرسی است که بنا به کار سهوی یا عمدی یک کاتب، به رضی الدین علی بن موسی معروف به سید بن طاووس نسبت داده شده است. دانشمندان و پژوهشگران کتاب‌شناس، جملگی بر ساختگی بودن نام و بخشی از خطبه نسخه‌هایی چند به این نام، آگاه بوده و پرسش‌های برخاسته از دوگانگی نام در نسخه‌ها را بر پایه اندیشه‌های خویش پاسخ گفته‌اند از جمله: 1- علامه مجلسی در مقدمه بحار الانوار در فصل نخستین، نام «ربیع الشیعة» را در کنار آثار سید بن طاووس آورده، لیکن در فصل دوم، در مقام بررسی و توثیق منابع، چنین گوید: «از میان کتاب‌های ابن طاووس کتاب «ربیع الشیعة» را به خاطر یکسان بودنش با کتاب «اعلام الوری» در همه ابواب و فصول، کنار گذاشتم و این از او (سید بن طاووس) مایه شگفتی است!». 2- محدث نوری در خاتمه «مستدرک الوسائل» در ضمن شرح حال سید بن طاووس می‌گوید که اعلام الوری و ربیع الشیعة را از آغاز تا پایان تطبیق نموده و آنها را بدون کم و کاست، یکسان پنداشته است. سپس محدث نوری چنین گوید: «این کتاب (ربیع الشیعة) نه در فهرست آثار سید (ره) در «کشف المحجة» و نه در اجازات او و نه در جایی از کتب او (چنانچه عادت اوست که از سایر آثار خود نام ببرد) دیده نشده ... در این باره من با شیخ استاد (ره) گفتگو کردم، او با حدسی صائب گفت: «گویا نسخه‌ای از اعلام الوری که خطبه نداشته است به دست سید رسیده و این نسخه تحسین او را برانگیخته و سید که کتاب را نمی‌شناخته آن را با خط خود نوشته، پس از درگذشت او، از آثار سید تلقی شده و خطبه‌ای به روش سید بر آن افزوده‌اند». 3- سید محمد باقر خوانساری (ره) در «روضات الجنات» در ضمن ترجمه حال مؤلف اعلام الوری، از کتاب «نظام الاقوال» نظام الدین ساوجی نقل می‌کند که بعد از ذکر آثار طبرسی (ره) گفته است: «و از شگفتی‌ها [این است که]، سید بن طاووس، کتاب «ربیع الشیعة» را به روش اعلام الوری نگاشته است» 4- مولی عبدالله اصفهانی (ره)، در کتاب «ریاض العلماء» گوید: «و از شگفتی‌ها این که سید رضی الدین بن طاووس، کتاب «ربیع الشیعة» را تالیف نموده و اتفاقاً با کتاب «اعلام الوری» در تمام مطالب و ابواب و ترتیب، بدون فزونی و کاستی یکسان آمده است، مگر در دیباچه» (ریاض العلماء 343/4). 5- مرحوم ثقة الاسلام تبریزی در کتاب «مرآة الکتب» در عنوان «اعلام الوری» بعد از نقل گفته‌های علامه مجلسی و محدث نوری، می‌گوید: «این که کتاب «ربیع الشیعة» در ضمن آثار ابن طاووس یاد نشده است همان‌طور است که می‌گوید: من نیز با کمی تتبع، چیزی که از آن کتاب نقل شده باشد، در جایی نیافتم مگر در کتاب «شرعة التسمیة» از سید داماد که او پس از نقل حدیثی از صدوق و مفید، آن حدیث را از «ربیع الشیعة» با این عبارت نقل می‌کند: «این حدیث را به طریق دیگر، سید معظم و سند مکرم، ابن طاووس رضی الله تعالی عنه و ارضاه، در کتاب «ربیع الشیعة» نقل می کند». (مرآة الکتب 57/2). 6- علامه آقا بزرگ تهرانی در عنوان «اعلام الوری» بعد از بیان ویژگی‌های این کتاب نفیس، به همخوانی آن با «ربیع الشیعة» اشاره نموده و ضمن بازگویی گفته‌های علامه مجلسی و محدث نوری، مطلبی در توجیه رخداد اشتباه بین این دو کتاب، به نقل از بعضی مشایخ نقل می‌کند: «مطالعه‌کننده بیانات سید تردید نمی‌کند که «ربیع الشیعة» از آن او نیست و برخی از مشایخ احتمال داده‌اند که منشأ این اشتباه این بوده است که «سید» این کتاب را بر شاگردان خود املا نموده و گفته است: هذا الکتاب ربیع الشیعة سپس موضوع بر نسخه‌نویسان بعدی مشتبه شده و گمان نموده اند که مؤلف کتاب «سید» و نام آن ربیع الشیعة بوده است» ( الذریعه 241/2) گزیده سخنان اهل فن که آورده شد، بر این نکته پافشاری دارد که کتاب «اعلام الوری» از آن ابوعلی فضل بن حسن طبرسی است و تغییر نام و نسبت آن به سید بن طاووس از روی سهو و اشتباه بوده است و چنانکه گذشت، از سوی کاتب نسخه اولی انجام شده است، لیکن برخی از آنان این مسأله را از باب اتفاق تلقی نموده و برخی دیگر اظهار شگفتی نمودند. درباره یافتن دلیل تغییر نام اعلام الوری و دگرگونی خطبه و دیباچه آن، علاوه بر دو گمانه‌ای که استاد محدث نوری و آقا بزرگ تهرانی به نقل از بعضی از مشایخ ذکر می‌کنند، باید به دیباچه نسخه مورد نظر (ربیع الشیعة) پرداخته و مطالب افزوده و کاسته را بیان نموده و احتمالی را مطرح می‌کنیم که با وضع نسخه سازگارتر باشد. دیباچه مذکور چنین است: آغاز: «الحمد لله (اللطیف الخبیر السمیع البصیر) الواحد الاحد الفرد الصمد الذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد (تعجز الحواس ان تدرکه و الاوهام ان تناله و الخطرات ان تحده و الابصار عن الاحاطة به جل عما وصفه الواصفون و تعالی مما نعته الناعتون علوا کبیرا) و صلوات الله علی عبده المجتبی و نبیه المصطفی، خیر الانبیاء و المرسلین، البشیر النذیر و السراج المنیر، سید سادات العرب و العجم، محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب، و علی اصفیائه و اوصیائه الائمة المهتدین المنتجبین من ارومة المستحفظین لشریعة المعصومین من کل دنس و رجس المفضلین علی كافة الجن و الانس، اعلم وفقک الله تعالی، ان سبب تالیف هذا الکتاب انه التمس جماعة من الشیعة محبون للعترة، فی ذکر مناقبهم و خصائصهم و اسامیهم و وقت مولدهم و اعمارهم و فی طرف من اخبارهم و آثارهم و النصوص التی تدل علی امامتهم و علامات تدل علی انهم یتمیزون من الخلائق، حتی اذا نظر فیه المنصف و تدبره المتدبر، ترک التعسف و التعصب (و لما) کان رسول الله صلوات الله و سلامه علیه وآله، شجرة العلم و الائمة (ع) اغصانها، النبی شارع الدین و الائمة حافظه و النبی صاحب الکتاب و الائمة حملته، رایت ان ابتداء بذکره صلوات الله علیه و علی آله و شرح بیان آیات بینات) دلالات باهرات و معجزات قاهرات له، صلی الله علیه و آله و (استمدت من الله التوفیق و المعونة لاتمام هذا الکتاب و سمیته ربیع الشیعة لیرتع فیهالناظر و یذکر المصنف بالدعاء الصالح، رضی الله عنه و ارضاه بالعفو و الرحمة و اسکنه بحبوحة جنانه، فی مجاورة احبائه، بکرمه و غفرانه). در این دیباچه که بخش بزرگی از دیباچه إعلام الوری حذف شده، بخش‌های اندکی نیز بر آن افزوده شده است، ما بخش‌های افزوده را در میان دو هلال قرار دادیم، تا اینکه جمله‌های اصلی از جمله‌های افزوده بازشناسی شود. از وضعیت این مقدمه، چنین برمی‌آید که نسخه مورد استنساخ دارای خطبه بوده و تحریفاتی که در آن انجام شده، به دلیل وجود جمله‌های غیرفصیح و احیاناً غلط، از لحاظ مفهوم و دستوری، از سوی یک دانشمند صورت نگرفته، پس فرضیه یادشده از الذریعه و مستدرک الوسائل با وضعیت دیباچه تطبیق نمی‌کند. در ادامه بررسی نسخه، نگاهی به فهرست اجمالی کتاب نموده و قطعه تحریف شده‌ای از آن را به عنوان نمونه می‌آوریم: نسخه ربیع الشیعة: «الرکن الاول فی ذکر رسول الله محمد صلی الله علیه و علی آله و صحبه المنتجبین». نسخه اعلام الوری: «الرکن الاول فی ذکر النسب المصطفی صلی الله علیه و آله». همچنین حالت تحریف و کاستی و فزونی، تا پایان باب نخست ادامه یافته و از باب دوم تا پایان کتاب، غالباً با متن اعلام الوری همخوانی کامل داشته مگر اختلاف بسیار جزئی، که در نسخه‌های خطی بسیار معمول و رایج است. با بررسی بخش اخیر، در عنوان «الرکن الاول» دیده می‌شود که در جمله مبارکه صلوات، بر خلاف روش پیروان خاندان پیامبر (ص) همچنین بر خلاف اصول کلام عرب در کلمه «آل» اعاده «جاره» شده، یعنی «و علی آله» نوشته شده، همچنین بر خلاف سیره اهل بیت (ع) که صلوات را خاص پیامبر و آل او صلوات الله علیهم می‌دانند و هیچ گروهی را به آن خاندان عطف نمی‌کنند، جمله «و صحبه المنتجبین» افزوده شده است. با توصیف یاد شده به‌نظر می‌رسد که نخستین کسی که اقدام به تحریف نسخه نموده، از اهل علم نبوده ولی آیا این دگرگون‌سازی صرفاً تزویر بوده است؟ در برابر این پرسش دو گونه گمان وجود دارد: 1-شاید کتاب‌آرایی به خاطر ساختن نسخه‌ای منحصر و عرضه آن به دوستداران کتاب، دست به تغییر دیباچه و نام کتاب و مؤلف زده و آن را به شخصی نه چندان خبره فروخته، سپس همان نسخه الگوی نسخه‌های بعدی گردیده است. 2-گمان دوم که به نظر می‌آید صحیح‌تر از اولی باشد، این است که شاید نسخه از «اعلام الوری» به دست کسی رسیده که چند برگ آغاز آن به دلایلی از قبیل رطوبت و پوسیدگی یا آفت جانوری فرسوده بوده و کلمات بسیاری از آن قابل قرائت نبوده، لذا برای احیا و بازسازی نسخه اقدام نموده و هر کلمه‌ای که قابل قرائت بوده، نوشته و برای کلمه‌های ناخوانا، جانشینی به انتخاب کاتب تعیین شده و آن بخش از دیباچه مؤلف که به رسم هدیه کتاب و اوصاف و القاب مهدی الیه و نام او اختصاص داشته، غیرلازم تشخیص داده شده و به کلی حذف گردیده و از باب دوم کتاب که سالم بوده تا آخر کتاب بدون تحریف استنساخ شده است. اما منشأ اشتباه در مورد نسبت تألیف کتاب به سید بن طاووس شاید عبارت رضی الدین ابوعلی، در عنوان کتاب که لقب و کنیه فضل بن حسن طبرسی است به جای رضی الدین علی که لقب و نام سید بن طاووس است، تلقی شده و چون ناسخ (شاید در سرزمین عراق) با نام سید بن طاووس آشناتر بوده به آن جزم کرده است. و سرانجام زمان تحریف نخستین نسخه، اگر چه ناممکن است، لیکن بر اساس نسخه موجود که از روی نسخه‌ای مورخ 881ق استنساخ گردیده، می‌توان دست کم آن را 500 سال و اندی پیش از این عصر دانست. آغاز: بسمله الحمدلله الواحد الاحد الفرد الصمد الذی لم یلد ولم یولد ولم یکن له کفواً أحد تعالى عن الصاحبة و الولد انجام: و غاص علی الدرر الثمينة من لج عبابه و استفاد الغرر المبنية من خلل ابوابه چاپ: قم، مؤسسه آل البیت، 1417ق؛ طهران، سنگی، بی ناشر، 1312ق.، وزیری، 272ص [دنا 49/2 (17 نسخه)؛ الذریعة 240/2؛ کشف الحجب و الاستار ص 53-54؛ اعیان الشیعة 64/10؛ مکتبة امیر المومنین 128/1؛ ن.ک: مدخل «ربیع الشیعة» در همین مجموعه] شرح و حواشی: 1- إعلام الوری (منتخب)؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی (911-965)