یخچالیه

● یخچالیه / طنز، شعر / فارسی yaxčālīye مذهب اصفهانی، محمد علی بن ابی طالب، ق14 قمری mazhab-e esfahānī, mohammad ‘alī ebn-e abī-tāleb (- 20c) تاریخ تألیف: 1341ق تذکره‌مانندی است به هزل که در واقع شاعران معاصرش را هجو نموده و در روزگار محمد شاه (1250-1264ق) نوشته شده است. خوددردیباچه می‌نویسد که نام این سرایندگان خیالی است ولی چنین نیست و در آن سرایندگانی راکه خواسته هجو وانتقاد کرده است. شاعر، نخست «بهار» و سپس «فرهنگ» تخلص کرده است.چند نفری را که احوالشان رقم زده کلک محمد علی مذهب است: اجلل: توابی است خرفت مآب و جنابی است حماقت انتساب نژاداً از دودمان صفویه و از آن خاندان علیه است در بدایت احوال به زیور جمال آراسته و از قاضی و دانی خواستگار خواسته بود ... اورنگ: جوانی است خالی از دانش و فرهنگ و نامش سلسله شعرا را مایه عار و ننگ اسمش میرزا محمد صادق و بر اقلیم وجودش خدیو جنون همواره فایق در بدایت. شوقی: نامش آقا علی جوانی بود چرخ تاب و از ورزش کنان اصفهان و از پهلوانان آن سامان لیکن ریاضت در مزاجش جز تولید بلغم و در دماغش جز تسوید دم نکردی ... جلال: مردی است مفتور به عدم کمال و شخصی است مشهور به خبث احوال از نشو و نما یافتگان دارالسلطنه اصفهان و از چرادیدگان مرتع آن سامان ... ماهر: از تاجرزادگان صفاهان و همواره سودش عین زیان نام نامیش محمد باقر در بدایت حال از روی لجاج به امیری حاج مبلغی خطیر صرف کرده عازم حجاز و با حمله‌داران همراز آمد آغاز: برطرف جهان شوخی میگفت بدین منوال ×× دل گرم مکن در وی کین خربه سر و یخچال. فرح افزا ستایشی که تذکره‌اش بذله سرایان انجمن قدس را لب بشکر خنده گشاید و طرب آرا نیایشی که ترجمه اش لطیفه یابان محفل انس را رنگ ملال از آئینه خاطر زداید طیب طیبت از دربار کریمی گیرد که بکریمه و بشر المومنین شادی جاودان در جامی بندگان گذاشته و عطیه انا کذلک تجری المحسنین را بکلک رحمت بر پیشطاق قصور جنان نگاشته قدیمی که از مطلع عقل اول تا مقطع هیولی مصرعی ازدیوان قدرت اوست ... اما بعد بر حریفان ظریف و ظریفان حریف که بزم آرایان محفل نشاط و بذله سرایان مجلس انبساط اند مخفی و مستور نماناد که فقیر حقیر مذنب محمد علی ابن ابوطالب مذهب غفر الله لهما در هنگامیکه صفحه وجودش از مسطر عظام و عروق خط سادگی برداشت ... به تدوین این سفینه و تسوید این گنجینه شتافتم و از بابت تسمیه مسبب باسم سبب مسمی بیخچالیه خاص و عام نمودم ... و چند نفری را که احوالشان رقمزد کلک ظرافت ختامه گردیده بود در این اوراق مدون آمد که انشاء الله در فراغت بال و آسودگی احوال بترتیب حروف تهجی ثبت و ضبط آید ... چاپ: حد اقل سه بار چاپ شده است: با پیشگفتار محمد حسین ذکاء الملک فروغی، تهران، 1290ق، با تصویر؛ سپس تهران، 1297ق، بی تصویر؛ به کوشش گلچین معانی، 1321ش، با پیشگفتار محیط طباطبائی [نسخه‌های منزوی 3653/5؛ الذریعه 144/9؛ دیوان بهار، 275/25؛ مشترک پاکستان، 2134/12؛ فهرستواره منزوی 1970/3]