یادگار

● یادگار / حیوان شناسی / فارسی yādegār تاریخ تألیف: قرن 5 یا 6 این نام در خود کتاب مذکور نیست و مأخوذ است از قول مؤلف در یک موضع از کتاب که می‌گوید: «من از کودکی باز تا بدین روزگار که این کتاب کردم در طلب آن بودم بخراسان و عراق و شام و همه جای که دفتر [ی] بدست آورم که در آن دفتر صفت اسب یا شناختن اسب بود از هیچکس یادگاری نیافتم که کسی کرده بود و چون بدانستم که هیچکس این چنین کتاب نکرده است بر خویشتن فریضه دیدم که این کتاب بکردن تا پس از ما یادگاری بود بجهان الخ». کتابی است فوق العاده ممتع و دلکش در باب تربیت اسب و شرح بیماری‌ها و طرق علاج و مداوای آنها به نثری بسیار فصیح و دلاویز و شیوا نزدیک به نثر بلعمی و در بعضی مواضع قریب به بیهقی که به موجب قرائن کثیری که اینجا موقع تفصیل آنها نیست ظاهراً در سنوات بین روی کار آمدن سلجوقیان تقریبا یعنی حدود نیمه قرن پنجم تا بروز فتنه غز یعنی تا اواسط قرن ششم تألیف شده است. نام مؤلف با فحص بلیغی که به کرات در خود کتاب و در مظان مختلف به عمل آمد ابداً معلوم نشد اما به قرینه بعضی فقرات که مؤلف در تضاعیف کتاب راجع به خودش نقل می‌کند معلوم می‌شود فی الجمله که وی از مردم گیلان و جزو طبقه امرا بوده و علی الظاهر محمد نام داشته و چنان که در مواضع مختلف کتاب ملاحظه می‌شود در جمیع امور مربوط به انواع اسبان از طرازی و اوزگندی و ختلی و ماورالنهری و ترکمنی و تازی و غیره و تشخیص الوان و علامات و حرکات و کیفیت معرفت و علاج امراض و نحوه پرورش و تربیت و ریاضت کردن آنها و غیره و غیره مردی کاملاً خبیر و مطلع و مجرب و صاحب نظر و علاوه بر آن اهل شمشیر و قلم بوده است. نسخه ناقص است و اوراق اوایل آن نیز به قدری جابجا و درهم صحافی شده که ابتدای آنرا ابداً نمی‌توان مشخص و معین نمود، و عناوین فصول آن بعد از اوراق مذکور که مربوط است به ذکر آیات قرآن کریم و احادیث نبوی راجع به جهاد و غزا و علامات امراض اسب و طریقه علاج آنها عبارت است از: -اسپان خراسانی از چند گونه اند و هر یکی چکار را شایند؛ -آنچه اسبان داغی فصیله (فضیلت) دارند بر دیگر اسبان؛ -اندر پیدا کردن انکه اسب دونده را چون باید شناختن؛ -در دانستن نیکی اسب که از چه می‌کند؛ -در انکه اسب را چگونه خصی باید کردن؛ -در سخت کشیدن تنگ اسب؛ -در انکه اسب تازی را چگونه باید شناخت؛ -در بیان انکه منع الرکاب از چند گونه بود؛ -در انکه اسب پشت ریش چگونه علاج پذیرد؛ -اندر شناختن اسب و پیدا کردن نیک و بد آن و آنچه پسندیده بود در وی؛ -در انکه اسپ را هر اندامی چگونه می‌باید؛ -اندر پدید کردن که اسب چگونه باید دیدن و شناختن؛ -اندر دیدن اسب و شناختن؛ -در آنچه دلیل باشد بر نیکی اسب و آن شش چیز است؛ -اندر یاد کردن علتها که در اسب پدید آید؛ -اندر شناختن دندان اسب؛ -اندر یاد کردن کره که چگونه باشد از آن وقت که برآید؛ -اندر پدید آوردن علامت کره نیک؛ -در انکه نشانی که بر پیشانی اسب بود؛ -در بیان دانستن رنگهای اسبان؛ -در پیدا کردن علامتها و نشانها که بر اسب باشد؛ -اندر ریاضت کردن؛ -اندر یاد کردن اسپ پادشاهان که چگونه ریاضت باید کردن؛ -اندر یاد کردن که اسب چند گونه است و هر یکی بچه کار آید؛ -در پیدا کردن منع نعل و آن از چند گونه باشد؛ -در ریاضت کردن اسپ که عرقش زود بیاید؛ -در پیدا کردن علف اسب؛ -در خوید و سبست دادن؛ -در پیدا کردن علف که اسب را فربه کند؛ -در پیدا کردن حمر که چگونه است.