وقوف سجاوندی

● وقوف سجاوندی = وقف و وصل / قرائت، تجوید / فارسی voqūf-e sajāvandī = vaqf va vasl بخاری زندوی، محمد بن محمد، ق8قمری boxārī zandavī,mohammad ebn-e mohammad( - 14c) وابسته به: الوقف و الابتداء؛ سجاوندی، محمد بن طیفور ( - 560) اصل کتاب وقوف القرآن تألیف امام محمد بن طیفور سجاوندی است. سجاوندی در قرآن پنج نوع وقف و هفت علامت ابداع نموده و این تقسیم ابداعی سجاوندی مورد اعتراض عده‌ای (از قبیل ابن الجزری مؤلف النشر) قرار گرفت و جمعی دیگر از قراء و مقربان از او پیروی کردند و وقف سجاوندی را در تألیفات خود شرح دادند و پاره‌ای از پیروان سجاوندی علامات وقف را (نه انواع آن را) به 12 رسانیدند. چند تن نیز کتاب سجاوندی را تلخیص کرده‌اند و یا با کم و افزون کردن مطالب، تحریری دیگر از آن فراهم آورده‌اند و بیشتر نسخه‌های موجود در کتابخانه‌ها که در فهارس با عنوان «کتاب وقوف القرآن» تألیف سجاوندی، شناسانده شده یکی از چند تلخیص و تحریر است نه اصل تألیف سجاوندی و از آن جمله است نسخه شماره 69 دانشگاه و شماره 258 سپهسالارو شماره 496د الهیات. اینک برای روشن شدن مطلب و امتیاز اصل وقوف از تحریرهای دیگر به وصف کتاب (از روی نسخه کامل آن) می‌پردازیم: سجاوندی در مقدمه مبسوط کتاب به بیان پنج قسم (مرتبه) وقف در قرآن و استدلال و توضیح درباره هر یک پرداخته و در اوایل مقدمه از کتاب المقاطع و المبادی و کتاب المرشد یاد می‌کند و مؤلفان آنها را (بدون تصریح به نام آنان) می‌ستاید و در آغاز هر سوره تنها نام سوره را یاد می‌کند (بدون ذکر عدد آیات، حروف، کلمات، رکوعات، اعشار، اخماس، مدنیات و مکیات و دیگر خصوصیات که کمابیش در تمام تلخیصات و تحریرات سجاوندی در آغاز سور دیده می‌شود). سجاوندی کتاب خویش را در سوره اخلاص پایان می‌دهد و می‌گوید: در معوذتین (فلق و ناس) هیچ وقفی نیست. آغاز کتاب وقف: بسمله الحمد الله المفتتح كلامه بحمده مجری الالسنه به رحمة من عنده المستنطق مقاول الفكر على حوامل نکره ... و حراس مصاحف التنزيل على مراتب الترتل على مراتب الترتيل عن التصحيف وسواس مدارج الوقوف و مخارج الحروف عن التحريف بالتعليم و التصنيف فممن اشتهر منهم بالبراعة في الصناعة صاحب المقاطع و المبادی و الامام المقدم على اقرانه السابق العنانالنحرير ... و صاحب المرشد و قد سعيا في الکتابین سعی مجد مجید و رعيا ما بغیار عی مبدی و معید غیر ان الاول منهما كان مولعا بالاطناب طلب التبصير و الثاني كان مبدعا في كل واد بالذهاب حذر التقصير فتجاوز بطول الامكان حذر غبة اهل الزمان فدعانی صدق همه من هو واحدى في الثقه وصايدى ... متعنى الله الى املاء هذا الكتاب على قلة الرغائب و كثرة المصائب من تتابع الحساد و عود سوق الفضل الى الكساد فعملت اذ شرعت فيه عمل من طب لمن حب ... مقصورة على خمس مراتب ... مبرهنا كلامنها بما يعرب عن استيفاء لفظها معناها.پایان: ولا وقف في المعوذتين الى آخرها لصحة العطف و انتساق الكلمات بعضها على بعض في مقول واحد. نسخه وقوف القرآن که در فهرست اوقاف بغداد (اسعد طلس: 79) شناسانده و صدر آن نقل شده بدون تردید همین کتاب تألیف محمد بن طیفور سجاوندی است. کتاب وقوف سجاوندی را چند تن از مقرئان (پس از سجاوندی) تلخیص کرده و یا با کم و افزون کردن آن (با حفظ اساس پنج مرتبه وقف) نسخه‌ای دیگر از آن فراهم آوردند و این نگارنده تا این زمان این چند نوع انتخاب و تلخیص را که در زیر یاد می‌شود می‌شناسد: الف - نسخه وقوف سجاوندی از ابوالمکارم محمد بن محمد زندوی بخاری که مقدمه‌ای به فارسی دارد و نام خود را در مقدمه همچنان که یاد شد آورده و نیز در مقدمه مراتب و علامات سجاوندی و علامات افزوده خویش را با اختصار یاد کرده است. در این نسخه، استدلالات و تعلیلات سجاوندی حذف و برخی نکات تجوید و قرائت افزوده شده است. نسخ وقوف زندوی بسیار است اما مقدمه فارسی در برخی از نسخه‌های آن نیست (و شاید نسخه شماره 69 دانشگاه نیز از همین نوع نسخ است). ب- انتخاب دیگری است از وقوف سجاوندی که در ذکر علامات وقوف همانند نسخه زندوی است با این تفاوت که این مؤلف گاه استدلال می‌کند و به پاره‌ای از دیگر مسائل قرائت (بجز وقوف) اشارت دارد و نیز در چند جا بر سجاوندی خرده می‌گیرد و از آن جمله در اول سوره بقره می‌گوید: «قال السجاوندی لا يجوز الوقف على تتقون لان قوله الذي صفة الرب و قال استاد البشر قوام المله و الدين عبدالله بن الفقيه نجم المله و الدين محمود لا يجب ان يكون الذي صفة الرب او مفعول تتقون حتى لا يجوز على تتقون و الافتتاح بالذى جعل لكم بل يجوزان يكون خبره فلا تجعلوا الله او خبر مبتداء محذوف اى هو الذي جعل او مفعول فعل مضمر فعلى هذه الاوجه الثلاثه الافتتاح بالذي جعل لكم جائز».در اول سوره شعراء نیز می‌گوید: «والعجب من الشيخ السجاوندى اذ جعل «ما بينهما» فى هذه السورة مطلقا و في الدخان لازما». از صاحب این وقوف چیزی نمی‌دانیم جز این که پس از قوام الدین عبدالله می‌زیسته و تدوین این کتاب سال‌ها پس از تدوین وقوف زندوی (زندنی) است. از این کتاب تا این زمان سه نسخه می‌شناسم: نسخه شماره 258سپهسالار ( در ج 50/1) و نسخه شماره 2006 کتابخانه مرعشی (که مقدمه زندوی را کسی با قلم دیگر بر پشت برگ آخر آن افزوده است بدون ذکر نام زندوی)؛ دیگر - نسخه در مجموعه‌ای در تجوید و قرائت در کتابخانه مرعشی است با این تفاوت که بر پشت نخستین برگ آن چنین نوشته است «کتاب خلاصة الوقوف تألیف الامام ... ابوبکر احمد بن حسین بن مهران الاصفهانی النیشابوری ...». ج- نسخه شماره 7744-م رامپور که در فهرست آن کتابخانه چنین معرفی شده «شرح حسین بن عثمان بر تلخیص و تحریر دیگری از وقوف سجاوندی از قوام الدین عبدالله بن محمود اصفهانی» (گویا این همان قوام الدین عبدالله شیرازی استاد حافظ است که او را شیرازی اصفهانی نیز نوشته‌اند) (رجوع به فهرست رامپور (چاپ 1963) ج 134/1-135). رساله بسیار مختصری است در احکام و انواع وقف و وصل در قرآن کریم و علائم آن همراه با شاهد مثال. منزوی در فهرست نسخه‌های خطی گنج‌بخش (109/1) آورده که ظاهراً متن عربی این رساله (نسخه 28457 رضوی) از محمد بن محمد بن طیفور سجاوندی (-560ق) باشد و رساله حاضر ترتیب تازه و ترجمه فارسی آن است. مقدمه این کتاب، فارسی و بقیه عربی است. در مقدمه نسخه موجود از رساله تجوید محمد بن علی بن محمد حسینی نام برده است. در الذریعة (137/11) از رساله ناشناخته‌ای در تجوید یاد شده که آغاز آن «الحمدالله حمدا یوافی نعمه و یکافی مزیده» آمده است و با توجه به ویژگی‌های آن بایستی همین رساله وقف زندوی باشد. (سید محمود مرعشی) آغاز: بسمله الحمدلله حمدا یکافی نعمه ... قال العبد الضعیف الفقیر الی الله الغنی الکبیر ابوالمکارم ... بدان اعزک الله فی الدارین که بایسته ترین علمی مر قرآن خوان را دانستن وقف و وصل است برای آنکه تفهم معنی باو مفتقر است ... و خواجه امام اجل صدر الاسلام شمس العارفین امام الزمان ابو جعفر محمد بن طیفور السجاوندی قدس الله روحه وقف را پنج مرتبه نهاده است ... انجام: سورة الناس ست آیات و هی مکیة و يقال مدنية الناس لا ملک الناس لا اله الناس لا من شر الوسواس لا الخناس لا ص الناس لا خمس والناس ه قد تيسر الفراغ من كتاب الوقوف. [الذریعه 140/25؛ دنا 10: 1115-1116 (18 نسخه)]