الوقف و الابتداء

● الوقف و الابتداء = الوقوف السجاوندی = الوقف و الابتداء الکبیر / تجوید / عربی al-waqf wa-l ibtidā’ = wuqūf-us sajāwandī = al-waqf wa-l ibtidā’-il kabīr سجاوندی، محمد بن طیفور، - 560 قمری sajāvandī, mohammad ebn-e tayfūr( - 1166) شناسایی جای وقف و ابتداء از مسائل مهم علم قرائت است و شعبه‌ای از آن محسوب است، لیکن نظر به اهمیتی که داشته است کتاب‌های جداگانه درباره آن نگاشته شده و سابقه آن تا نزدیک قرن سوم و شاید دوم هجری می‌رسد. ابن ندیم در الفهرست (ن-377) در فصلی با عنوان «الكتب المؤلفة في الوقف و الابتداء فى القرآن» این اشخاص را نام برده: 1. حمزه، 2. فراء، 3. خلف، 4. ابن سعدان، 5. ضرار بن صرد، 6. ابو عمر دوری، 7. هشام بن عبدالله، 8. ابوعبدالرحمان یزیدی، 9. ابن انباری، 10. ابن کیان، 11. جعدی، 12. ابو ایوب سلیمان بن یحیی ضبی. چلبی در حرف «ق» از «کشف الظنون» پس از آماری که از کتاب‌های قرائت داده نزدیک پنجاه کتاب با عنوان «کتب الوقف» و مانند آن یاد کرده است. ولی باید کتاب «النشر» را که در ص 233-236 این فهرست یاد شده بررسی نمود. کتابی که اکنون جای گفتگوی ما است به نام نگارنده آن وقوف سجاوندی شهرت دارد و از کهن‌ترین کتاب‌های این فن و مدرک همه کسانی است که در این باره رساله‌ای نوشته‌اند. بروکلمان می‌گوید: از سجاوندی سه کتاب بیش باقی نمانده است: 1. «الوقف و الابتداء» که هفت‌گونه وقف را می‌شناساند و نسخه آن در برلین و وین هست؛ 2. «الموجز» که پنج‌گونه وقف را در بر دارد و فقط یک نسخه از آن در برلین می‌باشد؛ 3. «عین المعانی فی تفسیر سبع المثانی» که یگانه نسخه آن در قاهره هست. نسخه‌ای که گفتگوی ما در آن است گویا همان «الوقف و الابتداء» باشد که نسخه دیگرش در بريتش موزیوم هست و آلیس صاحب فهرست نسخه‌های عربی آن کتابخانه در ج2- ص 265 آنرا بدین نام خوانده است. سجاوندی نخستین کس است که نشان‌های هفتگانه را برای هفت‌گونه وقف (ایست) به کار برده و از این روی این نشان‌ها نام نشان‌های سجاوندی خوانده شده و قرآن‌هایی که این نشان‌ها در آن به کار رود «قرآن سجاوندی شده» خوانند. نشان‌های هفت‌گانه این است: م=ایست لازم، ط=ایست مطلق، ج=ایست جایز، ز= ایست مجوز یعنی توان ایستاد ولی گذشت بهتر است، ص= ایست مرخص، ق=وقف برخی از قاریان، لا=ایست ناروا. ولیکن بعدها نشان‌های دیگر نیز افزوده‌اند، مانند صلی = وصل اولی و گذشت بهتر و جز آن. سجاوندی در این کتاب خود از آغاز قرآن، سوره به سوره کلمه به کلمه جای وقف و ایست را معین کرده و نوع هر وقف را نیز با نشان مخصوص تعیین کرده است. در آغاز هر سوره شماره کلمه‌ها و حرف‌های آن را نیز نوشته است.(علینقی منزوی) نسخه‌های کار خود سجاوندی محدود است و بیشتر نسخه‌ها محتملاً کار تلخیصی بخاری زندوی (قرن 8) است. آغاز: بسمله الحمد الله المفتتح كلامه بحمده مجری الالسنه به رحمة من عنده المستنطق مقاول الفكر على حوامل فكره ... و حراس مصاحف التنزيل على مراتب الترتل على مراتب الترتيل عن التصحيف وسواس مدارج الوقوف و مخارج الحروف عن التحريف بالتعليم و التصنيف فممن اشتهر منهم بالبراعة في الصناعة صاحب المقاطع و المبادى و الامام المقدم على اقرانه السابق العنان النحرير ... و صاحب المرشد و قد سعيا في الكتابين سعی مجد مجید و رعيا ما بغيار عی مبدی و معید غیر ان الاول منهما كان مولعا بالاطناب طلب التبصير و الثانی كان مبدعا فی كل واد بالذهاب حذر التقصير فتجاوز بطول الامكان حذر غبة اهل الزمان فدعانی صدق همه من هو واحدى في الثقه وصايدى ... متعنى الله الى املاء هذا الكتاب على قلة الرغائب و كثرة المصائب من تتابع الحساد و عود سوق الفضل الى الكساد فعملت اذ شرعت فيه عمل من طب لمن حب ... مقصورة على خمس مراتب ... مبرهنا كلامنها بما يعرب عن استيفاء لفظها معناها. انجام: ولا وقف في المعوذتين الى آخرها لصحة العطف و انتساق الكلمات بعضها على بعض في مقول واحد. آغاز1: بسمله. الحمدلله (لوليه) حمدا يکافی نعمه و یمتری مزیده ... و بعد فاعلم ان الاهم لقاری القرآن علم الوقف و الوصل لان فهم المعنى يفتقر اليه ... آغاز2: بسمله، سوره فاتحه سبع آیات و هی مدنیه و قیل ام الکتاب الحمد العالمين لا الرحمن الرحيم لا مالک الدین [کشاف الفهارس 450/1؛ الاوقاف العامة بغداد 37/1] شروح و حواشی: 1- الوقوف السجاوندی (مختصر)