الوضعیة

● الوضعیة = رساله در وضع / اصول فقه / عربی al-wad‘īya = r. dar vaz‘ همدانی، عبدالصمد بن محمد حسین، - 1216 قمری hamadānī, ‘abd-os-samad ebn-e mohammad hoseyn( - 1802) علماء اصول فقه، در ضمن مبادی لفظیه کتب این فن، وضع الفاظ را از نظر خصوص و عموم چهار قسم دانسته‌اند بدین‌گونه: وضع عام و موضوع له عام؛ وضع خاص و موضوع له خاص؛ وضع عام و موضوع له خاص؛ وضع خاص و موضوع له عام. آن‌گاه جملگی قسم اخیر را محال دانسته‌اند بدین دلیل که هنگام وضع لفظ اگر معنی جزی و شخصی ما قید خصوصیت در لحاظ آرند، موضوع له همین معنی خاص خواه بود نه عام زیرا عام ملحوظ نبوده و اگر خصوصیه مزبور ملحوظ نباشد و در معنی قید نشود وضع و موضوع له عام است. جد علامه این نگارنده در کتاب «درر الاصول» برای تصور قسم اخیر، راهی نشان داده و دلیل آورده که ما آنرا به صورتی دیگر در این رساله مورد گفتگو می‌بینیم. مؤلف این رساله با ذکر 5 مقدمه و ذکر چند مثال اثبات کرده که «وضع خاص و موضوع له عام» صحیح و واقع است و بر خلاف تصور جمله اصولیان، قسم سوم «وضع عام موضوع له خاص» قابل تحقق نمی‌داند. وی عقیده خود را در مورد تحقق قسم چهارم کلید حل بسیاری از روایات و نیز معضلات دیگر می‌داند. حدیث «من عرف نفسه عرف ربه» و نیز حدیث «العبودیه جوهرة كنهها الربوبيه» را بر اساس مقدمات مذکور تفسیر کرده است. در آغاز دیباچه رساله نیز بدین اشارت کرده است: «من المسائل تنفتح بمعرفتها من العلم ابواب بحيث ينفتح من كل باب الف باب و تنکشف بها الاستار عن وجوه بواطن الآيات و الاخبار المحجوبه بالف حجاب و نقاب و رايتها لدقة ماخذها و دقة مسلكها لاينالها ايدى ابناء الزمان». مؤلف رساله (به‌طوری که از مطالعه آن به دست می‌آید) از پیروان شیخ احمد احسائی و یا دارای مسلک اخباری بوده است. در پایان نسخه ما تاریخ 1254 است که گویا تاریخ فراغت مؤلف از تألیف رساله است.