وحدت و توحید و اتحاد

● وحدت و توحید و اتحاد / کلام و اعتقادات / فارسی vahdat va towhīd va ettehād نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) رساله‌ای کوتاه و به فارسی است در فرق میان وحدت و توحید و اتحاد. بحثی فلسفی و ظریف که وحدت را فراتر از اتحاد می‌نشاند و اتحاد را به یکی شدن معنی می‌کند که شائبه کثرت دارد و چنین شائبه‌ای را در وحدت نمی‌بیند. توحید را یکی گفتن و یکی کردن دانسته و آن را اول شرط ایمان تلقی کرده که نظر از کثرت بریده و همه را یکی داند و یکی بیند. او در این مرحله ما سوی الله را حجاب دانسته و نظر بغیر الله را شرک مطلق؛ اما اتحاد را یکی شدن داند که هرگاه یگانگی مطلق در ضمیر راسخ شود و عنایتی به دوئیت نباشد به اتحاد رسیده است. با این تفاصیل توحید را مرحله اول و اتحاد را مرحله دوم و وحدت را مرحله سوم دانسته است و توضیح بیشتر را راجع به توحید و اتحاد دارد ولی در وحدت فقط آن را فراتر از اتحاد دانسته و چندان توضیح نمی‌دهد. چنین رساله‌ای نه در ضمن فوائد او دیده شده و نه کسی به چنین نامی به او نسبت داده و مدرس رضوی هم یاد نکرده است و تنها یک نسخه از آن در مجلس است. تعابیر و ظرافت سخن او بی‌شباهت به کارهای خواجه نیست یا این که قسمتی از تألیف اوست و یا ترجمه‌ای از برخی آثارش و یا پاسخ پرسشی کوتاه بوده است. آغاز: از خواجه نصیر طوسی پرسیدند که فرق چیست میان وحدت و توحید و ایجاد؟ گفت. وحدت یگانگیست و آن بالای اتحادست چه اتحاد که معنیش یکی شدن است بوی کثرت آید. انجام: آنست که همه او را ببینند و چون بنور تجلی حق بینا شوند غیر او نیابند آنجا بیننده و دیده و بینش نباشد تمت. [فهرستواره منزوی 202/6]