وبا و طاعون

گفتاری است پزشکی پر از گزارش‌ها و آمار ارزشمند و احوال روز و فرهنگ عامه آن روزه، در پانزده «فقر» و سربندهای «بدانکه»: 1. تعریف وبا و طاعون؛ 2. سبب‌های وبا و طاعون؛ 3. کیفیت عفونت پذیرفتن هوا؛ 4. علامت‌های هوا که وبائیت داشته باشد (در اینجا گزارش دقیق‌تری از وبا و طاعون 1246ق تبریز داده، از آن میان «مرگ روزانه 200-300تن بل افزون»)؛ 5. دلیل کثرت شهب (شهاب‌های شبانه) و امثال آن در ایام وبا و طاعون؛ 6. کیفیت سیر این دو بیماری در سرزمین‌ها (در اینجا از خط سیری از هند، ایران، بغداد، مکه، مدینه، استانبول، لندن، پطرزبورگ نشان می‌دهد)؛ 7. در سایر احوالات این دو مرض؛ 8. وجوب احتراز از هوای وبایی؛ 9. کیفیت محافظت مزاج در صورتی که فرار ممکن نباشد؛ 10. تدابیری که در حفظ مزاج ضروری است؛ 11. در تقویت قلب و اصلاح هوا؛ 12. علامات ناخوش وبا؛ 13. علامات طاعون؛ 14. علاج اقسام وبا؛ 15. علاج طاعون. از ناشناسی که بایستی با نگارنده «مجمع الطبین» یکی باشد. مؤلف می‌گوید: «در زمان ما، در سال 1236ق امراض خبیثه و ردیه روی نمود، در تبریز و در سایر بلاد قریبه به آنجا وبای شدید عارض گشت ... و در 1296ق وبای عظیم حادث شد ... تا اینکه در سال پس از آن که تاریخ کتاب است، طاعون از آنکه بود بسیار شدیدتر گشت».