وامق و عذرا

● وامق و عذرا / شعر، داستان / فارسی vāmeq va ‘azrā ظهیر کرمانی، ق12قمری zahīr-e kermānī(- 18c) تاریخ تألیف: 1162ق از افسانه‌های کهنی است به نثر که اصل آن یونانی بوده و به زبان پهلوی ترجمه شده؛ در توصیف «هدهد» از «بلقیس» نزد «سلیمان»، احضار «بلقیس» و آبستن شدن «بلقیس» از «سلیمان» و نام گذاشتن طفلش را «وامق» و دلباختن «وامق» به «عذرا» دختر پریان؛ و شعرایی همچون اسیری تربتی، کشمیری، عنصری، فصیحی، قسمتی استرابادی، قطران، لامعی، خبوشانی آن را به نظم درآورده‌اند.نویسنده در دیباچه می‌گوید: نخست در ایام جوانی داستان وامق و عذرا را به نظم سروده و پس از سال‌ها در روزگار پیری در کرمان به خواهش دوستان آن داستان را به صورت نثر درآورده است.اما در این نثر نیز از ابیات مثنوی خود که بر وزن خسرو و شیرین نظامی است بسیار درج کرده است. از جمله اشعاری که در پایان داستان آورده و تخلص او را دارد این بیت است: «ظهیر از این سخن کن دست کوتاه×× تو نیز از این بدانی حاشی الله». پس از پایان داستان خاتمه‌ای دارد و در آن از ابیات اهلی، بابا فغانی و حافظ و سروده‌های خویش می‌آورد. در پایان خاتمه مناجاتی است منظوم از خود ظهیر در وزن مثنوی وامق و عذراء و شاید خود خاتمه همان مثنوی باشد. ظهیر کرمانی در دیباچه مبسوط این کتاب از زندگی سخت خود در کرمان با اختصار یاد و از مردم آن سامان شکوه‌ها کرده است. آغاز: حمد بی حد و ثنای بی عد مخصوص صانعی ... اما بعد چنین گوید سخن سنج الفاظ و معانی ... ظهیر الانامی میرزا ابراهیم کرمانی که چون در بهار عالم جوانی و اواسط ... زندگانی ... داستانی در عشق بازی وامق و عذرا ... بتکلیف یکی از عزیزان در رشته نظم کشیده بودم و سالی چند بعد از آن از پریشانی احوال ... در گوشه انزوا بسر برده ... خصوص بلده کرمان که او را از سخن کسادی در دکان نامرادی مانده روی بازار ندانسته ... چه سخن تواند گفت. چو خود پا بسته کرمان زمینم×× اگر نالم سزای صد چنینم / ز افراس آن چنان فرسوده جانم ××که در دارالامان در الامانم / مگو دارالامان دارالمساکین×× متاع غنج پیچد در دکاکین / گروهی بینم از خود بینواتر××بزرگ این دیار از من گداتر؛ در چنین ایامی از ملتمس یاران همنفس ... مأمور شده ام که اوراق پریشان منظوم مذکور را منثور سازم. انجام: (بیت‌های آخر مناجات): سخن بندان مرا اندر کمین اند××ز گلزار ریاضم خوشه چین اند / به من از نصرت خویش ای خداوند××زبان نکته گیران را فرو بند / ظهیرا بس کن این هرزه درایی×× زبان بندی و خاموشی فزایی / در این بستان مشو چون گل پراکند ×× چو غنچه در خموشی دم فروبند. اللهم استجب دعوتی ... و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی ... الی یوم القیامه [الذریعة 660/9 و 283/19 و 23/25 و 330/19؛ فهرستواره منزوی 492/1]