نهاية السؤول فی تصحیح الاصول

● نهاية السؤول فی تصحیح الاصول / هیئت / عربی nihāyat-us su’ūl fī taṣḥīḥ-il uṣūl ابن شاطر، علی بن ابراهیم، 704؟ - 777 قمری ebn-e šāter, ‘alī bn-e ebrāhīm (1305 - 1376) در دو «مقاله»: مقاله 1. در هیئت افلاک که ضمن آن ایراداتی بر هیئت بطلمیوس با ابتکار خاص وارد ساخته است، شامل یک «مقدمه» و سی «باب» و «خاتمه»: مقدمه در دو «فصل»: 1- در تعریف عالم از دیدگاه ستاره شناسان، 2- در اعتراضاتی که بر هیئت بطلمیوس وارد است، باب 1) اصول موضوعه در علم هندسه، 2) بیان آن اصول موضوعه‌ای که ثابت شده است، 3) در ترتیب افلاک، 4) بیان مشهورترین دایره‌ها، 5) در حرکت ثوابت، 6) ذکر حرکات عرضی، 7) بیان افلاک خورشید و حرکات آن، 8) بیان حساب تعدیل روزها توسط شب‌ها، 9) بیان افلاک قمر و حرکت‌های طولی و عرضی آن، 10) بیان تاریخ از روی حرکات ماه، 11) جدول و حساب تقویم ماه، 12) بیان صورت صحیح افلاک، 13) در حرکات زحل و ربط آن به تاریخ، 14) در معرفت تقویم زحل، 15) درهیئت افلاک مشتری، 16) در تعیین حرکات مشتری برای تاریخ، 17) بیان هیئت افلاک مریخ مطابق روش ابداعی مؤلف، 18) در ضبط حرکات مریخ، 19) بیان هیئت افلاک زهره برابر نظر نویسنده کتاب، 20) بیان ضبط حرکات زهره، 21) ذکر هیئت افلاک عطارد مطابق رصدی که صاحب کتاب نموده، 22) در ضبط حرکات عطارد، 23) در حساب تعدیل کواکب، 24) در عرض‌های کواکب سه‌گانه یعنی زحل و مشتری و مریخ، 25) در عرض‌های زهره و عطارد، 26) در سبب سرعت و بطؤ و توقف و بازگشت ستارگان، 27) بیان ظهور و اختفاء ستارگان سرگردان پنج‌گانه، 28) در علت خسوف ماه و کسوف خورشید، 29) ذکر نمازهای خسوف‌ها و کسوف‌ها، 30) در شناخت شکل و مساحت زمین، خاتمه در بیان ابعاد و اجرام شامل چهار فصل؛ مقاله 2. در بیان هیئت زمین و آنچه مربوط بدان است، و مشتمل بر دوازده «فصل»: 1) در شکل زمین و احوال و اقلیم‌های آن به طور کلی فصل، 2) در خط استواء، 3) بیان افق‌های مایله، 4) بیان خواص مواضع معدل النهار، 5) بیان مدارات، 6) در طلوع و غروب شهرها؛ 7) روز و شب‌ها، 8) بیان مقدار روز و شب‌ها، 9) بیان صبح و شفق، 10) بیان ساعات و روزها و ماه‌ها و سال‌ها، 11) بیان درجات عبور کواکب و نصف النهار و طلوع و غروب فصل، 12) در معرفت وضع خط نصف النهار و جهت قبله.مؤلف در دیباچه از کتاب خود «تعلیق الارصاد» یاد می‌کند و از مجریطی نقل می‌کند.این کتاب از رهگذر ستاره‌شناسی بسیار ارزنده و مفید می‌باشد. (فاضل) آغاز: بسمله رب يسروهون. الحمدلله حمدا يليق بجلاله و صلى الله على سيدنا محمد وآله. و بعد فانه يقول على بن ابراهيم ابن محمد بن الشاطر الموقت بالجامع الاموی رحمه الله غرضنا ان نورد في هذه المقالة هيئة افلاك الكواكب على الوجه الذي ابتكرناه، و هو السالم من الشكوك الموافق للارصاد الصحيحة مجردة عن البراهين [چلبی 621/2]