نقل عشاق

● نقل عشاق / شعر، ادبیات / فارسی naql-e ‘oššāq محتشم، علی بن احمد، - 996 قمری moḥtašam, ‘alī ebn-e aḥmad (- 1588) تاریخ تألیف: 966ق این رساله که محتشم آن را در 31 سالگی پرداخته، شرح داستان دلدادگی او است در جوانی از نخستین دیدار تا مجلس وصال و مجموعه‌ای از غزلیات و اشعار لطیف خود را که در مضمون پیغامی است به محبوب و یا در وصف محبوب و یا صورت مجلس دیدار با اوست در این رساله می‌آورد و «سبب نزول این رقعهای منظوم» را به نثر بیان می‌دارد. سه «صورت مجلس» به نظم دارد که نخست واقعه را به نثر و سپس با عنوان «صورت مجلس» همان مضمون را به شعر (مثنوی) گزارش می‌کند. در شرح نخستین دیدار (پیش از آن که شرح واقعه را به نظم پردازد) می‌گوید: «پس از لحظه‌ای که مجلس به شعله زبان آن شمع انجمن افروز گرم گشت و سخنی چند در معانی شعر و بیان و معما و لغز که فن آن بدیع زمان بود بر زبانها گذشت ... به بدیهه گفتن لغزی ... که دلالت بر حنا کند اشارت فرمود. اگر چه این بیدل حیران را زبان به افسون حیرت بسته بود ... این لغز را به دو سه بیتی ... ترتیب داد: کیست آن بوالهوس که گر یک شب ×× دهیش بیست بکر مه پیکر ... پس از تحسین تمام نظمی چند در بعضی مواد فرمودند که اظهار آن از طریق منتهیان دور است اما چون در آن شب بوالعجب مدار مجلس بر گفت و شنید این نوع اقوال بود اگر ... بنابر بیان واقع نقل آن را نقل صحبت احباب سازد معذورست از جمله نظمی به جهت نقش بند چاقشور». در اینجا چهار مطلع هر یک شامل لطیفه‌ای درباره بند چاقشور می‌آورد و به اشارت می‌گوید: یکی از این ابیات اثر طبع محبوب است که اجازت اظهار آن ندارد.(حائری) آغاز: نیاز نامعدود نثار معشوقی که در هواداری خورشید جمالش کمند رؤیت ارنی گویان از نهیب حارس لن ترانی هیچ گه به کنگره عرش شهود نرسید ... وبعد محرر این شکسته رقم ... محتشم اگر چه در صغر سن منشور موز و نیت به نامش نوشته شد ... و از آن تاریخ تا حال که شمار سنه عمرش به سی و یک رسیده که استنباط لفظ لا از آن عدد، نفی غزل سرایی و شاهدستانی به خاطر می‌رسد جای آن داشت که از رشحات اقلامش ... دیوانها در غزل ترتیب یافته باشد ... اما ... اکثر اوقاتش به وسوسه ... عشق مجازی گذشت ... باری سست نظمی چند که در غزل ... اکثر از آن قبیل است که چون در حالات مذکوره خواسته رقعه ای به جانان نویسد ... به نظم ارسال داشته و مسوده ای از آن پیش خود گذاشته ... یکی از ایشان (از احباب) ... از این بیدل مستهام درخواست که آن چه از مبدا این عشق غرایب نشان ... بر تو وارد شده ... و سبب ورود هر یک از آن غزلها به جهت ... نقل مجلس عشاق به کلک بیان بنگار ... سبب نزول آن رقعهای منظومه را به نقل عشاق موسوم ساخته برین اوراق نقش نمود انجام: در تسوید این مشوش اوراق چیزی که هیولای آن به فکر صورت یافته تاریخ انشای این محقر نسخه است که مرکب است از دو بیت که جمیع مصاریعش تاریخ سال تالیف واقع شده و مصراع آخر دو تاریخ است و در سه بحر می‌توان خواند و به اسم دوست و غزل نیز معماست که نام خاص آن خفی الاسم حوری لقاست. نقل عشاق که قنادی فهم ×× پخته از چاشنی وی همه جای / سال وی را به دو شکل ار طلبند ×× دو شش آور نهی از پی همه جای [نسخه‌های منزوی 4: 3283؛ الذریعة 24/ 293؛ ریحانة الادب 3: 478]