نقد المحصل

● نقد المحصل = تلخيص المحصل = شرح المحصل = تلخيص فی علم الكلام / كلام و اعتقادات / عربی naqd-ul muḥaṣṣal = talxīṣ-ul muḥaṣṣal = š.-ul muḥaṣṣal = talxīṣ-un fī ‘ilm-il kalām نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: المحصل؛ فخر رازی، محمد بن عمر (544-606ق) اهدا به: عطا ملک بن بهاء الدین محمد جوینی تاریخ تألیف: 17 صفر 669ق تلخیص، تهذیب و نقدی است جانانه با عناوین «قال - اقول» بر کتاب «محصل افکار المتقدمین و المتأخرین من الحكماء و المتکلمین»امام فخر رازی. خواجه طوسی، در مقدمه می‌گوید: چون اثری از کتاب‌های متقن و معتبری که در اصول دین و علم کلام نوشته شده باقی نمانده، جز کتاب المحصل، که نامش ناهماهنگ با معنای آن است و بیانش کوتاه از اثبات مدعایش. گمان برده شده که این کتاب برای علم کلام کافی است در حالی که روا و ناروا در آن بسیار است. بر آن شدم که پرده از مطالب آن بر گیرم و لغزش‌های آن آشکار کنم و از تردید و باور آن گفتگو کنم در زمانی که همت طالبان علم و تحقیق برای تحصیل حق و فضیلت به پایین‌ترین درجه خود رسیده، لذا توجه علما به کتاب «المحصل» فخر رازی، معطوف گشته و گروهی به شرح و ایضاح آن پرداخته‌اند. و من از آنجا که این کتاب را مشتمل برغث و سمین بسیار یافتم بر آن شدم تا پرده از دشواری‌های آن برداشته و غث و سمین آنرا معلوم نموده و خللی که در آن است نمایان سازم، زیرا آنان که به شرح این کتاب مبادرت کرده‌اند، اکثراً قاعده انصاف را مراعات نکرده‌اند.این کتاب همانند اصل آن، دارای چهار «رکن» است: رکن 1. دارای سه «مقدمه»؛ رکن 2. در تقسیم معلومات است و شامل سه مسئله: 1) در احکام وجود، 2) در معدوم، 3)در حال که دارای چندین مسأله است؛ رکن 3. در الهیات است دارای چهار «قسم»: 1) در ذاتیات، 2) در صفات، 3) در افعال، 4) در اسماء؛ رکن 4. در سمعیات، شامل چهار «قسم»: 1) در نبوت، 2) در معاد، 3) در اسماء و احکام، 4) در امامت. خواجه طوسی بر اندیشه‌های اشعری فخر رازی سخت خرده گرفته و شکوکی که امام فخررازی در مبحث امامت داشته پاسخ گفته و همه آنها را عالمانه رد کرده است. آغاز: الحمدلله الذی یدل افتقار كل موجود فی الوجود الیه علی وجوب وجوده و افاضته اياه متصفا بما امكن من الكمال على كمال قدرته وجوده و اتقان ذلك الموجود فى ذاته و نظمه مع ما سواه على علمه و حكمته ... و بعد فان اساس العلوم الدينية علم اصول الدين الذى يحوم مسائله حول اليقين و لا يتم بدونه الخوض فی سائرها كاصول الفقه و فروعه فان الشروع فی جميعها محتاج الى تقديم شروعه حتى لا يكون الخائض فيها و ان كان مقلدا لاصولها ... و اسمى الكتاب بتلخيص المحصل و اتحف به بعد ان يتم و يتحصل ... انجام: و اما التقية فانهم لا يجوزونها الا لمن يخاف على نفسه او على اصحابه فيظهر ما لا يرجع بفساد في امر عظيم ديني اما اذا كان بغير هذا الشرط فلا يجوزونها. و المصنف اقتصر في باب الامامة على ايراد اقوال بعض الشيعة و لم يورد اقوال الغلاة و لا الباطنية و لم يورد اقوال الخوارج و لا اقوال اهل السنة و الجماعة و لما التزمنا تلخيص كلامه في هذا الكتاب فقط فلنقطع الكلام حامدين لله تعالى و مصلين على نبيه و آله و مستغفرين عما جرى على قلمنا مما لا يرضى الله سبحانه به، به و رسوله محمد المختار. قال الشارح رحمه الله قد فرغت من تسويده في السابع عشر من شهر صفر لسنة تسع و ستين و ستماة. چاپ: به اهتمام مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل - کانادا، شعبه تهران، چاپ تحقیقی شده؛ مصر، مطبعه حسینیه، 1323ق؛ بیروت، 1405ق، همراه با چند رساله دیگر خواجه [الذریعة 426/4؛ کشف الحجب و الأستار /139؛ کشف الظنون 1614/2] شروح و حواشی: 1- اطلاق اسم الاختيار على الله تعالى؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672ق)