نفائس الفنون

● نفائس الفنون / دائرة المعارف / فارسی nafā'es-ol fonūn دائرة المعارفی است که به‌وسیله یکی از دانشمندان حنفی قرن 9 تدوین شده است. در کتابخانه الهیات کتابی است که با نام «نفایس العلوم» ثبت شده و (به نوشته فهرست) از قرن 13 است. اینک فهرست ابواب: باب 1. در علم و جهل، دارای دوازده فصل (در علم نحو و صرف و جز آن)؛ 2. در ایمان و اسلام و احسان و میثاق؛ 3. در احکام شرع و معرفت مذاهب سنت و جماعت و بیان فاعل مختار؛ 4. در ستر عورت و بیان مواضع که قوه را در آن رخصت است؛ 5. در حیض و نفاس و استبراء و اسقاط حمل؛ 6. در احداث و انجاس و دباغت و پس‌خورده‌ها و طهارت اشیاء؛ 7. در ابعاد حوض‌ها و چاه‌ها؛ 8. در قضاء حاجت؛ 9.مسواک و معنی کلمه تمجید؛ 10. وضو؛ 11. غسل‌ها و علامت بلوغ و معرفت معنی و ذی و منی و مذی؛ 12. تیمم و مسح موزه و مسح جبیره؛ 13. مسجد؛ 14. قبله؛ 15. اوقات نماز و معرفت فی زوال؛ 16. بانگ نماز؛ 17. نماز؛ 18. مسجدها و دعا و قنوت؛ 19. زکات؛ 20. سخاوت و صدقه و فرض؛ 21. روزه؛ 22. تراویح و سحر و معرفت شب قدر؛ 23. در دیدن ماه‌ها؛ 24. در عیدین؛ 25. حج؛ 26. نماز جمعه؛ 27. کلام الله؛ 28. ذکر باریتعالی؛ 29. در درود رسول و نسب ... میلاد و وفات و عدد زنان و فرزندان او صلعم؛ 30. در تواریخ انبیا و خلافت خلفاء راشدین و اسامی عترة و ...؛ 31. در جهاد یعنی جنگ با کافران؛ 32. امر معروف و نهی از منکر؛ 33. کسوف و خسوف؛ 34. نذر و اعتکاف و وقف؛ 35. تفکر و معنی او و نیت و معرفت دل و عهد دل؛ 36. معرفت انسان و اجناس حیوانات و معرفت روح و عقل و بیان عدد عالم؛ 37. سلام و مصافحه و معانقه؛ 38. در فضیلت بشر بر ملک و عدد ملایکه بر هر آدمی موکلند و بیان مکان کردار نامه تابندگان که کجا می‌دارند آن را حدو ساعت؛ 39. در سنت‌های ابراهیم و حجامت؛ 40. سفر؛ 41. آلاء و نعما و احیاء سنت رسول صلی اله علیه وآله و وضع سنن علم الیقین؛ 42. در ادعیه؛ 43. در نمازها و ادعیه و مراسم دعاء ماه صفر؛ 44. در حقوق و عقوق قسم اول در حقوق؛ 45. در صله رحم و نیکو داشتن یتیمان و بیوه زنان و تعهد دختران و نیکو داشتن مملوک؛ 46. صید و ذبایح و احکام ماهی و ملخ؛ 47. در ضیافت و اجابت دعوت؛ 48.منافع مأکولات به نقل از تفسیر مغنی و مفتاح الجنان؛ 49. فضیلت خوردن میوه‌ها و تره‌ها و بیشتر روایت آن از تفسیر در رد نظر مغنی است؛ 50. در عدد زنانی که بر مرد حرامند و مس احنبیات و حرمة مصاهره؛ 51. در نکاح و نا کردن زن و داشتن زنان؛ 52. در آوردن عروس به خانه و عدل میان زنان و آداب و طبع داروهای باه و علاج مردی بسته و بستن زن بدکاره و بریدن شهوت زن بدو شناختن؛ 53. در زجکیه (از ح: زایو) عقیقه و فرزند را نام نهادن در رضاع و پرورش بچه و دایه؛ 54. طلاق و خلع وعده؛ 55. ایلاء و ظهار؛ 56. نفقه عیال؛ 57. در سکنی زنان و نرمی با اهل بیت و بریدن از عیال؛ 58. در خلق خوب و وفای به عهد و فواید خاموشی و سخن به اندیشه گفتن؛ 59. در معنی عبادت و طاعت و اخلاص و معامله و مواسات و احسان با خلق؛ 60. در خوف و رجاء و سکر و صبر و کید و مکر؛ 61. در ادب و تواضع و کبر یعنی تکبر؛ 62.در عدل و رحمت و ظلم و تعدی و در آدب مظلوم؛ 63. در علم و تحمل و عفو و خشم و غضب و مکافات؛ 64. در حسد و ظن بد و طیره و فال و طمع و قناعت؛ 65. در عجب و ریا و مذمت دنیا؛ 66. در غمازی و سخن چینی و مزاح و مدح؛ 67. در راست گفتن و از دروغ بازماندن؛ 68. درخنده و گریه و غم و اندوه و بلا و ابتلاء؛ 69. در بازی نردو شطرنج و تیرانداختن و سماع؛ 70. در پوشیدن جامه و فضل عمامه و ابریشم و پوشیدن زر و نقره، و مس و روی و آهن پوشیدن و خضاب کردن؛ 71. در اطاعت امام را و کرم و خدمت و دولت؛ 72. در صحت و مشورت و یاری و صحبت و وفا؛ 73. در بد کردن و دل کسی به سخن خسته کردن در عذر گناه؛ 74. در غیبت کردن و طعنه زدن و بهتان نهادن؛ 75. آزاد و مکاتیب و مدبر گردانیدن بنده؛ 76. حکم بنده مأذون و بنده محجور و حکم کنیزک ام ولد؛ 77. در کسب و تجارت و ربا و محتکری؛ 78. در اجارت و زراعت؛ 79. سلم و هبه؛ 80 بیع؛ 81 امانت و رهن و غصب و عاریه؛ 82 لقیط و لقطه و جعل یعنی حلالی برده گریخته؛ 83 عسر و خراج و جزیه و معرفت اموال و گنج و کان؛ 84 اکراه و قذف و اباحت اکل میته در حال مخمصه - و مضرت لقمه حرام و منفعت خوردن حلال؛ 85 اسباب فقر و اسباب فراموشی و ده چیز که از ده کس زشت است؛ 86 در کلمات کفر و ارتداد و حکم رنج کافر در دنیا و نیت تعظیم او اگر مردم بدین مبتلا شود؛ 87. خواب؛ 88 در سکونت و بیرون آمدن از خانه و رفتن آن و نشستن و خاستن و در رفتن راه؛ 89 در عطسه و فاژه و آروغ و آداب انداختن آب دهان و بینی؛ 90. در تعظیم مؤمن و شاد گردانیدن او و حاجت روا کردن و شفاعت کردن؛ 91. در بوییدن گل و شانه و سرمه کردن و موزه و کفش پوشیدن و آیینه و بدن و گوش خاریدن؛ 92. در حریت و پیغام و نامه نوشتن؛ 93. در محبت و عداوت؛ 94. در سحر و تصدیق کاهن و عدد منسوخات؛ 95. در حواله و ضمانگری و اداء وام غیری به غیر امر وی؛ 96. در مفترقات و در رعد؛ 97. تداوی؛ 98. دزدی؛ 99. غیبت و زنا و لواط و حدود و تعزیرات؛ 100. قصاص و دیت و جنایات و متفرعات؛ 101. قضا و دعوی؛ 102. گواهی؛ 103. سوگند؛ 104. گناهان و در توبه و استغفار؛ 105. بیماری و بیمار پرسی؛ 106. وصیت و در مرگ؛ 107. احکام میت؛ 108. گور؛ 109. شهید؛ 110. تعزیت و مصیبت و اطعام اهل میت و صدقه و دعا و نماز میت؛ 111. میراث؛ 112. زیارت؛ 113. صفت قیامت و بعث و صور؛ 114. صفت بهشت و دوزخ و اعراف و مقالت بهشت و دوزخ؛ 115. احکام آخرت. ابواب این کتاب پس از باب 3 همه در فقه است و باب 1-3 دارای مقدمه‌ای است در تعلم علوم: صرف، نحو، حساب، عروض و برخی از مباحث کلامی. در خلال ابواب فقه - به مناسبت -فصل‌هایی در تاریخ (باب 29) در معاد (در باب 38) در ادعیه و اخلاق (باب 42 و 43) طب و خواص گیاهان (در باب چهل و هفت = ذیل صید و دباغ) علم اخلاق و معرفت فضائل و رزایل و تدبیر اولاد(باب 58-74 پس از باب 57 در نفقه عیال بجز باب 69 و 70)، تصوف (باب 93)، بازی‌ها و هنرها (باب 69)، علوم غریبه تعبیر خواب و سحر و کاهنی (باب 17و باب 94)، معاد (باب 113-115). علاوه بر علوم یاد شده، در میان باب‌های فقه، ابواب و فصولی در آداب و عبادات به تکرار آمده. بایدنسخه ما با نسخه الهیات سنجیده شود تا تفاوت‌های آنها آشکارا گردد. مؤلف این کتاب، از کتاب‌های فقه و تصوف فارسیعامه که اکنون نادر است بسیار یاد کرده و غالباً از هر کتاب عین عبارات آن کتاب را آورده (نگارنده این نکته را درباره چند مدرک تطبیق کرد). از ابیات منظومه معروف ابوحفص عمر نسفی (که برای هر یک از ائمه بابی گشاده) بسیار نقل کرده است. اینک نام برخی از کتاب‌ها و مؤلفین که در نفایس آمده: نصاب الاحتساب، صلوة المسعودی، ترغیب الصلوة، کافی، جامع صغیر خانی، شرح احمد، السراجیه، کنز العباد (از شمس الائمه حلوائی)، هدایه، وسیلة القلوب، زادالفقهاء، مناقب العلوم، نوادر الفتاوی، فوائد الاسلام، فتاوی کبری، کفایة الخعبی، مفتاح المسائل، مختصر قدوری، تجنیس، مضمرات، عوارف، نصاب الفقه، ترکیب الکلام، انیس الارواح، لباب الاحادیث، تمهید ابوشکور، خصائل الامیان، مطلوب المسلمین، شرح اوراد، الهدایه، رساله ناصح الدین اوزجندی، شامل بیهقی، حقایق سلمی، کتاب السعاده، کتاب حسام الدین، مقتدی، شرح علائی، محیط، موضع، الذخیره، متفق، وافی، کتاب خواجه ابوالقاسم حکیم، مبسوط، مفاتیح، قوت القلوب، تنبیه ابولیث، فتاوی کبری، بوارق، حصن الایمان، اجمال الحسینی، روضة الاولاد و النساء، ارشاد المتحیرین، رساله مولانا وجیه الدین، مفاتیح المسائل، زیارة القبور، صفات الصفوه، جوامع الفقه، فتاوی عمر نسفی، فتاوی حجت (شیخ حجة الدین)، کنز الدقائق، منافع القرآن، شرعة الاسلام، بستان العارفین، فتاوی ابن رستم، منافع نودونه نامه (نام)، رساله مولانا شمس الدین یحیی، فتاوی ظهیری، تفسیر زاهد، هدایه از شمس الدین یحیی، رساله محمد غزالی، العقیده، مرصاد العباد، اخلاق ناصری اربعین سدید المله و الدین عوفی، مصلحت نامه غزالی، عیون المسائل، فوائد شمس الاسلام، مجموعه شمسی، مفتاح الجنان، مونس العشاق، رساله مولانا شمس الدین خواجکی، بستان از ابواللیث، التحف خواجه ابوالحسن رستفعنی، شیخ سعدی، امام سرخسی، خواجه احمد حنبل سنی خواجه علی مؤذن نظامی، صدر شهید، شیخ امام اجل، استاد اجل، استاد ظهیرالدین مرغینانی، فقیه ابوجعفر، ابوجعفر، کبیر شهاب الدین سهروردی صاحب عوارف و امام جعفر هندوانی.