نظم الغرر و نضد الدرر

● نظم الغرر و نضد الدرر / شرح حدیث / فارسی nazm-ol qorar va nazd-od dorar قزوینی، عبدالکریم بن محمد یحیی، ق12 قمری qazvīnī, ‘abd-ol-karīm ebn-e mohammad yahyā (- 18c) وابسته به: غرر الحکم و درر الکلم = کشاف العقول و الادیان؛ آمدی، عبدالواحد بن محمد (-510ق) اهدا به: شاه سلطان حسین صفوی (1105-1135ق) عالم جلیل عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی که از دانشمندان دوره سلطنت شاه سلطان حسین صفوی بوده و به شهادت مندرجات این کتاب و تصریح خود درمقدمه مجلد دوم آن سال‌ها به مطالعه و مباحثه و دقت دراخبار ائمه اطهار علیهم صلوات الله اشتغال داشته، هنگامی که تشرف به آستان حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام را یافته برآن شده که کلمات قصار آن حضرت را که آمدی در «غررالحکم» به ترتیب حروف تهجی مرتب نموده و به ترتیب و مناسبت معنوی میان آن کلمات مبارکات منظم نماید. خوشبختانه بنا به گفته خویش درمقدمه‌های مجلدات موجوده موفقیت به این امر یافته و در نود و نه «باب» به شماره اسماء الله الحسنی این کتاب را تألیف و درذیل پاره‌ای از کلمات آیه‌ای یا آیاتی از قرآن کریم و خبری یا اخباری را که معصومین (ع) مناسب مقام بوده نقل نموده و پس ازاین کار برای استفاده فارسی‌زبانانی که استفاده از کتب عربی نمی‌توانند کرد به ترجمه و شرح آن به زبان فارسی پرداخته و گذشته از بیان مراد و معنی آنها قصص و حکایات و ابیات مناسبه‌ای آورده است و پنج مجلد از این شرح و ترجمه که مشتمل بر بیست«باب» می‌باشد مسلماً از قلم شارح خارج شده است.فهرست مجلدات و ابواب این کتاب تا حدی که مسلم است: مجلد 1. مشتمل بر سه «باب»: 1) درعلامات ثبات دول و بقای آن، 2) درمنافع عدالت و مضار جور، 3) در آداب سلوک درخدمت ملوک.این تقسیم از مقدمه مجلد دوم که اینک دراصفهان موجود است و قسمتی که مبین این ابواب است از مختصر مقدمه آن معلوم خواهد شد و بنابراین مسلم می‌شود که مجلد اول دارای این مطالب است و ابواب نسخه خراسان اگرچه به نام سادس و سابع و ثامن نامیده شده ولی پس از دقت معلوم می‌شود که نویسنده اول و ثانی و ثالث را تصحیف نموده و برای تأیید خویش فهرست ابواب نسخه خراسان این است: الباب السادس: فی الدول وعلامات اقبالها و ادبارها و زوالها و انتقالها و ما قاربها؛ الباب السابع: فی منافع العدل و الانصاف و مضار الجور و البغی و الاعتساف، الباب الثامن: فی تعلیم السلوک فی خدمة الملوک و الرئاسة وما یتعلق بالسیاسة.از آنچه صاحب وقایع الایام در حاشیه 396/3 نگاشته‌اند به دست می‌آید که نسخه تبریز نیز قسمتی از مجلد اول و یا تمام آن است با تاریخ تحریر سال 1114 و از کتب کتابخانه مرحوم حاج سید علی آقای ایروانی است و اینک متعلق به آقای سید عبدالحجه ایروانی می‌باشد. مجلد 2. چنان که مؤلف درمقدمه بدان تذکر داده‌اند، فقط مشتمل بر دو «باب» است: باب 4) درخصائص و اسرار پیغمبر (محمد ص) و اهل بیت اطهر آن سرور علیهم صلوات الله الملک الاکبر؛ باب 5) درعلم و جهل و علامات عالم و جاهل و فضائل عالم عامل.نسخه این مجلد دراصفهان نزد آقای محسن نعمت اللهی است.مجلد 3 و 4. مشتمل بر باب ششم و هفتم و هشتم و نهم و دهم و یازدهم و دوازدهم و سیزدهم است و از این ابواب، باب دهم که درمنافع دوستی و آنان که شایستگی آن را دارند و آنان که نبایستی بدانها دوستی کرد است و باب یازدهم که درخوشی و خوش‌روئی و خلق نیکو است. مجلد 5. مشتمل بر هفت «باب» می‌باشد: باب 14) در شجاعت و مذمت جبن و تهور و عجز و تعلیم آداب حروب و دستور برگزیدن سرداران لشکر و علامات نیک و بد ایشان و طریق محافظت ثغور مملکت و سلوک با سپاه و رعیت و غیر آن، باب 15) درجهاد اصغر و جهاد اکبر، باب 16) در نیکویی اقتصاد و حسن تدبیر ونهی از اسراف و تبذیر، باب 17) در تقدیر ارزاق عباد؛ باب 18) درنهی از سؤال از مخلوق و بیان مذمت آن ومحو شدن رزق به سبب آن، باب 19) درمنافع قضای حوائج مؤمنین، باب 20) درمذمت تکبر و مدح تواضع و ثمرات آن [چون آمدی بعضی از فقرات خطبه قاصعه را که درموضوع تکبر بوده نقل کرده است مؤلف پس از نقل آن جمل بر آن شده که دراین باب (باب بیستم) به شرح تمام آن خطبه بپردازد و پس ازآن سائر کلمات و اخبار و آیات وارده دراین باب را شرح نماید.] نام این کتاب جزماً معلوم نیست؛ چرا که مؤلف خود درمقدمه مجلدات موجوده هریک به نحوی آن را معرفی کرده ولی از اسم کتاب و توجه به موضوع آن به نظر می‌رسد که بایستی «نظم الغرر ونضد الدرر» نام مرتب شده غررالحکم آمدی درنود و نه باب به اضافه اخبار و آیات مناسبه هرباب که به زبان عربی است بوده باشد و این کتاب فارسی شرح یا ترجمه نظم الغرر و نضد الدرر نامید اما به متابعت فهرست کتابخانه رضویه و صاحب وقایع الایام ما نیز آن را به نام «نظم الغرر و نضدر الدرر» نامیدیم. آغاز: آغاز مقدمه عربی: الحمدلله علی ما أولانا من سوابغ نعمه بسوابق کرمه و له الثناء علی ما عرفنا من سنایا سننه و بوالغ حکمه. آغاز مجلد اول: بسمله حمد و ثنائی که جمیع مخلوقین و ملائکه سموات و ارضین بامداد بحار و اقلام اشجار از عهده نگارش برخی از آن عاجز آیند مالک الملکی را سزاوار ... چاپ: بخشی از این کتاب با نام «بقا و زوال دولت در کلمات سیاسی امیرالمؤمنین»، توسط انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی، در سال 1373ش، با تصحیح رسول جعفریان چاپ شده [نسخه‌های منزوی 1709؛ فهرستواره منزوی 673/6] شروح و حواشی: 1- مثنوی در مدح کتاب نظم الغرر و نضد الدرر قزوینی