نظم الحساب

● نظم الحساب = نظم خلاصة الحساب / شعر، ریاضیات / عربی nazm-ol hesāb = nazm-e xolāsat-ol hesāb حسینی سیفی، محمد بن محمد مهدی، - 1150؟ قمری hoseynī seyfī, mohammad ebn-e mohammad mahdī (- 1738) وابسته به: خلاصة الحساب؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953- 1030ق) اهدا به: شاه قلیخان تاریخ تألیف: 1118ق کتاب حاضر نظم «خلاصة الحساب» شیخ بهاءالدین عاملی است و دارای خطبه و دیباچه‌ای به نثر مسجع است. در این دیباچه فهرست مطالب وتعداد ابیات هر یک از ابواب (ده گانه) و فصول منظومه را بدین گونه یاد کرده: مقدمه - در ماهیه علم حساب و موضوع و شاخه‌های فن دارای چهارده بیت؛ باب 1. حساب اعداد صحیح دارای یکصد و بیست و نه بیت در شش فصل: جمع، تنصیف، تفریق، ضرب تقسیم، جذر؛ باب 2. حساب اعداد کسور، دارای هفتاد و هفت بیت در سه مقدمه و شش فصل: مقدمه 1) تماثل و تداخل و توافق و تباین، مقدمه 2) مخرج کسر، مقدمه 3) بجنیس و رفع، فصل‌ها: جمع اعداد کسور (اعشاری) تنصیف کسرها و تفریق، ضرب کسر، تقسیم کسرها، استخراج جذر کسرها، تبدیل کسور؛ باب 3. اربعه متناسبه دارای بیست بیت؛ باب 4. حساب خطائین دارای بیست بیت؛ باب 5. عکس و تحلیل دارای دوازده بیت؛ باب 6. مساحت دارای بیست و دو بیت در یک مقدمه و سه «فصل»: مقدمه - تعریف مساحت و اقسام اندازه‌ها، فصل‌ها - مساحت سطوح مستقیم الاضلاع، دیگر انواع مساحت‌ها مساحت اجسام؛ باب 7. مطالب وابسته به مساحت‌ها، دارای چهل و یک بیت بدین ترتیب: اندازه گیری زمین برای ساختن قنات، به دست آوردن اندازه‌های بلندی مرتفعات، بدست آوردن اندازه عمق و پهنای چاه‌ها؛ باب 8 استخراج محمولات ار طریق جبر و مقابله دارای نود و چهار بیت در دو فصل؛ باب 9. چند قاعده مفید دارای سی و پنج بیت؛ باب 10. مسائل متفرقه دارای نود و هفت بیت؛ خاتمه حل چند مسئله مشکل ریاضی دارای دوازده بیت در پایان دیباچه. به دنبال فهرست مطالب رساله می‌گوید تعداد ابیات این منظومه با 8 بیت دیباچه 661 است و این دو بیت را در تاریخ فراغت از تألیف کتاب و شماره ابیات آن سروده: «و مستارخ قال ما اسم الکتاب ×× فقلت له هاک نظم الحساب / ورام اعتبار حساب الکتاب ×× فقلت عیون کتاب الحساب»؛ کلمه «نظم الحساب» در مصراع دوم بیت اول مطابق 1118 و ماده تاریخ پایان تألیف منظومه است و جمله کتابالحساب در مصراع اخیر مطابق 661 (تعداد ابیات منظومه) است. مولی محسن قزوینی نحوی مؤلف کتاب عوامل معروف که یکی از شاگردان قوام الدین سیفی سراینده نظم الحساب بوده، بر این منظومه شرحی نگاشته به نام «رشح السحاب فی شرح نظم الحساب».(عبدالحسین حائری) آغاز: آغاز مقدمه: بسمله، بسم الله يلهم الصواب فی کل باب الحساب للمستعین بالفرد الوهاب قوام الدین محمد بن ... الخ، آغاز نظم: الحمدلله قديم الواحد ×× حمدا يشق قلب كل جاهد / و بعد فالخلاصة الشريفة×× مشحونة بالدرر اللطيفة / نظمتها كمنتقى الجمان ×× ركب في القلائد العقيان انجام: فهذه خلاصة الحساب×× قد نظمت كالدر في نصاب / مختومة باحسن الختام×× بالحمد و الصلوة و السلام چاپ: ایران، سنگی، بدون تاریخ، جیبی، 65ص(104-168) [الذريعة 462/3 و 225/7 و 471، 236/11؛ فهرست موصل: 214 و 251؛ دنا 10: 731 (17 نسخه)] شروح و حواشی: 1- رشح السحاب فی شرح نظم الحساب = شرح خلاصة الحساب؛ قزوینی، محسن بن محمد طاهر (-1150ق)