الاضحویة

● الاضحویة = المعاد / فلسفه / عربی al-aḍḥuwīyya = al-ma‘ād ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟-428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981-1038) این رساله در برخی نسخه‌ها «رسالة المبدأ و المعاد» و در برخی دیگر «الاضحویة» نامیده شده، گویا از این رو که در روز عید اضحی نگاشته شده است. شیخ این رساله را برای شیخ امین یا امیر سید ابی بکر بن محمد بن عبدالله به گواهی نسخه‌ها و الذریعه و به گفته ابن ابی اصیبعه (2: 19) برای ابی‌بکر محمد بن عبید و به گفته بیهقی (ص 33) برای شیخ وزیر امین ابی‌سعد همدانی نگاشته است؛ این ابوبکر همان است که شیخ «رساله نیروزیه» را نیز برای او نگاشته است (ذریعه 2: 214) و ابوسعد همدانی همان کس است که شیخ گفتگویی را که میان او و حکیم ابوالقاسم کرمانی شده و کار به ستیزه و دشنام کشیده و شیخ او را بیگانه از منطق و او شیخ را فریب‌خوار و فریبکار خوانده بود، نوشته و برای او فرستاد (بیهقی ص 33). شیخ در آغاز این رساله از «الشیخ الامین» نام می‌برد و او را می‌ستاید و از سختی‌ها و گرفتاری‌های خویش می‌نالد و از او می‌خواهد که وی را به دست بخت نگذارد و از وی چشم نپوشد. این شیخ امین که گاهی وزیر ابی‌سعد همدانی و گاهی ابی‌بکر محمد بن عبید و گاهی ابی بکر بن محمد بن عبدالله و گاهی ابی بکر بن محمد بن عبدالرحیم (آغاز رساله نیروزیه) خوانده شد احتمالاً کسی بوده است که شیخ می‌توانست رازهای خود را بدو گوید، چنانکه شیخ در نیروزیه که بدو در نوروز ارمغان داده است، به روش باطنیان و حروفیان سخن می‌راند و در این رساله هم که به‌نام او ساخته است معاد جسمانی را انکار کرده و آشکارا با پیروان سنت ناسازگاری نموده است. شیخ معاد جسمانی را در آغاز فصل دوم از آن دسته‌ای از تازیان اهل جدل دانسته است. شیخ در فصل سوم می‌گوید آنچه در دین‌ها آمده از روی تشبیه و استعاره است نه این‌که آنچه آشکارا از لفظ درمی‌یابند خواسته شده باشد. ملاصدرا در «مبداء و معاد» (ص 295) می‌گوید برخی از فیلسوفان آیه‌های قرآن که درباره معاد جسم آمده تأویل نمودند و خود این را نمی‌پذیرد و پیدا است که او در این گفته به گفتار شیخ در همین «اضحویه» نظر دارد. غزالی در تهافت الفلاسفه در مبحث معاد از این کتاب بهره برده است. رساله در هفت «فصل» است: 1. حقیقت معاد؛ 2. بیان اقوال در باب معاد؛ 3. ابطال نظریات مختلف؛ 4. بیان حقیقت ثابته انسان که چون اجزاء فرعی بدن نابود شوند او ثابت می‌باشد و حقیقت انسان همان است و اینکه او چیست؟؛ 5. در اینکه آن حقیقت ثابته انسان فساد پذیر نیست و جوهری است سرمدی؛ 6. وجود معاد؛ 7. بیان تعریف احوال طبقات مردم بعد از مرگ و تحقیق درباره عالم برزخ. این رساله جز آن است که در الذریعه 2171/1 ذکر شده است. از ابن‌سینا دو رساله در باب معاد می‌شناسیم که این یکی از آن دو می‌باشد. آغاز: بسمله. افاض الله علی روح الشیخ فی الدارین ابواب الحكمة و طهر نفسه عن ادناس الطبيعة انجام: الا ان يرمز رمزاً كسائر الرموز و اذ بلغنا هذا المبلغ فيلتتم (فلنختم) المقالة (الرسالة) و لنحمدالله تعالى على ما وفقنا له من ذلك و لنسئل الشيخ الامين ملاحظة بعين الرضا و اصلاح ما وقف فيه الزالة منعما انشاء الله تعالى-تمت الرسالة المسماة برسالة المبدء و المعاد و الحمدلله رب العالمين و السلام على رسوله محمد و آله اجمعين. چاپ: قاهره، به کوشش سلیمان دنیا دارالفکر العربی: 1368ق؛ ترجمه آن توسط حسین خدیو جم، مجله نگین، ش 37، 42-44، 1348ش [الذريعة 213/2-214؛ فهرست مهدوی ش 30؛ مشكوة ش 81] شرح و حواشی: 1- الاضحویة (ترجمه) (سه ترجمه ناشناس)