اصول المعارف

● اصول المعارف / کلام و اعتقادات / عربی uṣūl-ul-ma‘ārif فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، 1006-1091 قمری feyz-e kāšānī, mohammad ebn-e šāh morteza (1598-1680) وابسته به: عین الیقین فی اصول الدین = الانوار و الاسرار؛ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1006-1091) تاریخ تألیف: 1089ق مؤلف از مطالب اصولی و بسیار مهم فلسفی «عین الیقین» خود گزیده‌ای ساخته و آن را «اصول المعارف» نام داده است. صاحب الذریعه نوشته‌اند: «فیض در این کتاب کوشیده است آراء حکیمان را با مفاد اخبار موافقت دهد». ولی این گفته خالی از مسامحه نیست، زیرا به‌طوری که فیض خود در دیباچه می‌گوید، مقصود وی به‌طور کلی تطبیق آراء فلاسفه با شرائع است و از کتاب عین الیقین اصولی را برگزیده است که برای این هدف سودمند باشد. این کتاب شامل ده «باب» و هر یک از باب‌ها شامل چند «اصل» و چند «فصل» یا «وصل» است بدین‌گونه که مطالب اصولی هر باب را زیر عنوان «اصل» و مطالب متفرعه بر اصل‌ها را با عنوان «فصل» و «وصل» یاد کرده است، چنانکه در باب اول (وجود و عدم) نخست مباحث اصلی وجود و ماهیت مانند: وجود واجب الوجود و ممکن، هریک را با عنوان «اصل» و سپس مسائل فرعی همچون تشکیک و مانند آن را با عنوان «وصل» و «فصل» یاد کرده، بار دیگر قوس صعود و نزول را با عنوان «اصل» و سپس در ذیل عنوان یک «وصل» و یک «فصل» سخن از مراتب سلسله وجود گفته، آنگاه در یک «اصل» درباره عدم (مقابل وجود) سخن گفته و باب نخستین را پایان بخشیده است. اینک فهرست باب‌ها: 1. الوجود و العدم و فيه معرفة الذات؛ 2. العلم و الجهل و ما فی معنا هما و فيه معرفة الصفات؛ 3. الغنى و الفقر و فيه معرفة الاسماء؛ 4. الماهيات و تعيناتها و فيه معرفة ما سوى الله؛ 5. المسبب و السبب و فيه معرفة الغايات؛ 6. الطبايع و تجدد ارواحها و فيه معرفة حدوث العالم؛ 7. الحركة و الزمان و المكان و ما يتبعهما و فيه معرفة الازل و الابد و ان الله سبحانه منزه عن الحركة و الزمان و المكان و كذا العالم من حيث المجموع؛ 8. السماوات و الارض و ما بينهما و فيه معرفة النفوس و العقول و القوى و الملائكة و الجنة و الشياطين؛ 9. الخير و الشر و اللذة و الالم و فيه معرفة الثواب و العقاب و الجنة و النار؛ 10. اصول النشآت و حقايق الموجودات و ارواحها و صورها و قوالبها و فيه معرفة تأويل المتشابه و تعبير الاحلام. آغاز: نحمدالله علی حسن توفیقه و نسأله هدایة طریقه و الهام الحق بتحقیقه ... اما بعد فیقول ... هذه رموز ربانیة انجام: و قوله و ننشئکم فیما لا تعلمون، تم اصول المعارف یوم الاحد و صار هذا الکلام تاریخ تمام الاتمام و کان فی سادس شهر جمادی الاولی من ذلک العام چاپ: چند بار چاپ شده [مکتبة امیرالمؤمنین 331/4]