الناسخ و المنسوخ

● الناسخ و المنسوخ / علوم قرآن / عربی an-nāsix wa-l mansūx بغدادی، هبة الله بن سلامه، - 410 قمری baqdādī, hebat-ol-lāh ebn-e salāme(- 1020) تألیف یکی از علمای شیعه است که اسمش معلوم نیست.رساله‌ای است مختصر که آیات منسوخه را به ترتیب جمع نموده است.مسأله نسخ شدن آیتی از قرآن به آیتی دیگر که پس از آیت نسخ شده آمده باشد و میان آن دو تناقض در حکم دیده شود یکی از مسائل مهم علم کلام در قرن دوم هجری و پس از آن بوده است و رساله‌های مستقل در آن باره نوشته شده و سپس در دوره‌های پسین اسلام صورت‌های گوناگون به خود گرفته و متأخران آن را مانند فصلی در پایان کتاب‌های اصول فقه یاد کرده‌اند. ابن ندیم در الفهرس (ن-377) در زیر عنوان «الکتب المؤلفة فی ناسخ القرآن و منسوخه» کتاب‌هایی از کسان زیر نام برده: 1. حجاج اعور؛ 2. ابوعبید قاسم بن سلام (-224)؛ 3. ابن ابی داود سجستانی؛ 4. مقاتل بن سلیمان؛ 5. جعفر بن مبشر؛ 6. ابواسماعیل زبیدی؛ 7. ابو مسلم کجی؛ 8 اسماعیل بن ابوزیاد؛ 9. ابو القاسم حلاج زاهد؛ 10. ابن کلبی؛ 11. هشام بن علی بن هشام؛ 12. احمد بن حنبل؛ 13. زبیر بن احمد؛ 14. عبدالرحمان بن زید؛ 15. ابواسحاق ابراهیم بن مودب؛ 16. ابراهیم حربی؛ 17. ابو سعید نحوی؛ 18. حارث بن عبدالرحمان. چلبی در کشف الظنون (ن-1067) نام ده تن از کسانیکه درباره این علم رساله جداگانه نوشته‌اند چنین یاد کرده است: مکی بن ابی طالب قیسی مقری و ابوجعفر نحاس و ابوبکر محمد بن عبدالله ابن عربی (-543ق) و ابو داود سجستانی و ابو عبید قاسم ابن سلام (-224ق) و ابو سعید عبدالقاهر تمیمی و سیوطی (-911ق) و هبة الله بن سلامه (-410ق) و ابوالحسین نیشابوری (-368ق) و ابن منادی بغدادی. ولیکن آشکار است که در این فهرست یکدهم شماره کسانیکه در این علم کتاب نوشته‌اند یاد نگردیده است. اسماعیل پاشا در ذیلی که بر کشف الظنون نگاشته چند شماره بدین تفصیل بر آنها افزوده: محمد بن هلال سعیدی (-520ق) و علی بن احمد بن حزم قرطبی (-456ق) و یحیی بن عبدالله واسطی (-738ق) و شهاب الدین احمد بن اسماعیل ابشیطی (-828ق) و سعد بن ابراهیم اشعری قمی (-301ق) و ابومسلم معتزلی و عبدالله بن عبدالرحمان الاهم شیعی و حسن بن علی بن فضل کوفی (-224ق) و کمال الدین محمد بن عبادی ناصری جد مصلح الدین محمد لاری. این نیز اندکی از بسیار و نمونه از نویسندگان این علم می‌باشد.در خاتمه رساله ناسخ و منسوخ که هم اکنون مورد گفتگوی ما می‌باشد نیز نام پنج تن از دانشمندانی که درباره این علم کتاب نوشته‌اند بدینقرار آمده: 1. ابوصالح بادان؛ 2. مقاتل؛ 3. مجاهد؛ 4. عکرمه؛ 5. محمد بن سعید؛ در اینجا نگارنده کتاب (هبة الله بن سلامة) زنجیره اجازه خود را برای روایت کتاب‌های این پنج تن به تفصیل یاد کرده است. در دیباچه این کتاب خبرها و حدیث‌هایی درباره اهمیت این علم و شرح آنها و معنی دو کلمه (ناسخ و منسوخ) در ده صفحه آورده و سپس به کتاب آغاز نموده سوره به سوره، از بقره تا ناس آیه‌های نسخ کننده و نسخ شده را توضیح و تفسیر نموده است. نگارنده با این که نابینا بوده این کتاب را از نود و پنج کتاب تفسیر بیرون آورده است. (علینقی منزوی) این کتاب مشتمل است بر هفت «باب»: باب الناسخ و المنسوخ و النسخ فی کلام العرب؛ باب السور التى فيها ناسخ و ليس فيها منسوخ و السور التى دخلها المنسوخ و لم يدخلها الناسخ؛ باب تسمية السور التى دخلها الناسخ و المنسوخ؛ باب اختلاف المفسرين على اى شئ يقع النسخ من كلام القرآن؛ باب رد الله تعالى على الملحدة و المنافقين من احد معارضتهم فی نقل احکام کتابه المبین؛ باب ما جاء فی النسخ فی الشريعة على التوالی؛ باب الناسخ و المنسوخ على نظم القرآن ليس فى ام الكتاب شئ. مؤلف در نخستین باب، منسوخ را به سه «بخش» تقسيم نموده: 1. خط و حکم هر دو منسوخ؛ 2. خط، منسوخ و حکم باقی؛ 3. حکم، منسوخ و خط باقی. وی دانستن ناسخ و منسوخ را از ضروریات ذکر کرده است. آغاز: بسمله. و به نستعين. الحمد لله الذى هدانا لدينه و جعلنا من اهله ... فاعلم انه اول ما ينبغى لمن احب ان يتعلم شيئا من علم هذا الكتاب لابد له معرفة فی علم الناسخ و المنسوخ ... قال الشيخ هبة الله رضى الله عنه لما رايت المفسرين قد سلكوا طريق هذا العلم و لم ياتوا منه على وجه الحفظ و خلطوا بعضه ببعض الفت فى ذلك كتابا يقرب على من اراد تعليمه و تذكار لمن علمه انجام: و كل ما فى القرآن المجيد، من انى اخاف ان عصيت ربى عذاب يوم عظيم. تم. چاپ: این اثر چاپ شده از جمله به تحقیق دکتر موسی بنای علوان علیلی. [الذريعه 13/24؛ الاعلام زرکلى 72/8؛ معجم المؤلفين 138/13؛ كشف الظنون 1920/2؛ معجم المطبوعات 120/1؛ ذخائر التراث العربي الاسلامى 130/1؛ الاوقاف العامة بغداد 163/1]