میزان الصنایع

● میزان الصنایع / اسطرلاب / فارسی mīzān-os sanāye‘ یزدی، محمد حسین بن محمد باقر، ق 11 قمری yazdī, mohammad hoseyn ebn-e mohammad bāqer(-17c) تاریخ تألیف: 1072ق؛ محل تألیف: مشهد رضوی در دستور ساختن اسطرلاب و اجزاء آن دارای یک «مقدمه» و سه «باب» و «خاتمه»: مقدمه در بیان آلاتی که به آن ساختن اسطرلاب میسر شود و آن مشتمل است بر چند «فصل»: 1) بباید دانست که بهتر فلزی که اصطرلاب از آن سازند برنج است که طشت می‌سازند، 2) در بیان چرخی که حجره صفحات را به آن چرخی، 3) در ساختن پرگار برنده به جهت کشیدن دوایر اسطرلاب، در ذکر دستور چند که از برای خطوط و دوائر در کار است، در ساختن دستور قسمت بروجات و خطوط ظل و قسمت منطقه البروج و امثال آن؛ باب 1. در قسمت حجره اسطرلاب و آن چه به آن تعلق دارد مشتمل بر چند «فصل»: 1- در کشیدن مقنطرات و سموت و خطوط ساعات معوجه و صفحه آفاقی و توابع آن مشتمل بر چند فصل: 1) در پیدا کردن نشان مقنطرات، 2) در ذکر نشان کردن مقنطرات و طریق کشیدن، 3) در کشیدن دوائر سموت، 4) در کشیدن خطوط ساعات مستویة و معوجه و خط صبح و شفق و نصف تحت الارض؛ باب 2. در ساختن عنکبوت و قسمت منطقة البروج و تعیین شظایای کواکب؛ باب 3. در آن چه در بعضی اسطرلابها می‌کشند از خطوط سموت قبله. آغاز: بسمله. حمدله ... فقیر حقیر محمد حسین بن محمد باقر یزدی به خاطر رسید که چون والد فقیر در اسطرلاب اختراعی چند فرموده بودند و دستورها وضع نموده که بسیار آسانتر و بهتر بود از طریقه ای که در کتابها مذکور است رساله‌ای بنویسد تا هر که خواهد از آن منتفع شود و بعد از مدتی که این در خاطر بود دست بهم نمیداد در سنه 1072 توفیق ام احرام زیارت آستان ملک آشیان روضة رضویه ... در عرض راه بنابر عدم شغل نوشتن این رساله میسر شد موسوم به میزان الصنایع مشتمل بر مقدمه و خاتمه و سه باب (و خاتمه) مقدمه در بیان آلاتی که به آن ساختن اسطرلاب میسر شود و آن مشتمل است بر چند فصل ... [نسخه‌های منزوی 359؛ الذریعه 313/23؛ فهرستواره منزوی 3074/4] شروح و حواشی: 1- دیباچه کتاب میزان الصنایع؛ مدهوش گلپایگانی، محمد صادق بن فتحعلی (- قرن 13)