المیزان

● المیزان = میزان العمل / منطق / عربی al-mīzān = mīzān-ul ‘amal غزالی، محمد بن محمد، 450 - 505 قمری qazālī, mohammad ebn-e mohammad (1059 - 1112) غزالی، نظریه خاصی درباره میزان سنجیدن و تشخیص خطاء و صواب در مسائل علمی در این کتاب ابراز داشته و خلاصه آن این است که استدلال‌ها را باید باقسطاس مستقیم که از قرآن استفاده می‌شود سنجید. مقصود وی از قسطاس مستقیم، موازین خمسه(میزان تلازم، میزان تعاند، میزان تعادل اکبر، میزان تعادل اوسط و میزان تعادل اصغر) است، و هر یک از این میزان‌ها را تفسیری شبیه به تفسیری که در منطق برای آنها می‌شود کرده است. غزالی در این کتاب، منطق فلاسفه و هر گونه مقیاس دیگری را که تصور شود، تخطئه کرده و مخصوصاً به فلاسفه از این نظر سخت انتقاد می‌کند. بنابراین باید گفت این کتاب منطق نیست بلکه نقض و انتقاد اساس آن است. (عبدالحسین حائری) چاپ: قاهره سال 1327 و 1328 مطبعه کردستان العلمیه؛ سال 1342 مطبعه العربیه بالقاهرة؛ قاهرة، دار المعارف، تحقیق سلیمان دنیا، 1965م، 475ص [فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهرية، التصوف: 437/2-438؛ فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهرية، الفلسفة و المنطق: 62-63؛ کشف الظنون: 1326/2؛ مؤلفات الغزالی: 160-165؛ سبکی رقم 34؛ غزالی در آخر معیار العلم به آن اشاره کرده؛ الاوقاف العامة موصل 294/2]