میرآخوری اسب

● میرآخوری اسب = سوارکاری و پرورش اسب = فرسنامه / حیوان شناسی / فارسی mīrāxorī-ye asb = savārkārī va parvareš-e asb = faras-nāme میرآخور، شاه قلی، ق 10قمری mīrāxor,šāh qolī (- 16c) اهدا به: سلطان عبیدالله بهادرخان مؤلف در دیباچه می‌گوید مدتی در خدمت امیر جلال الدین سید بدر بوده که پادشاه خراسان سلطان حسین بهادر خان به او لطف داشته و سپس میرآخور دربار شده و چون به دستگاه سلطان عبیدالله بهادر خان رفته است کتاب را برای او نوشته است. این کتاب مربوط به زمان تیموریان است و در مطالعه تاریخ علم این دوره اهمیت دارد، مخصوصاً از جنبه پرورش و تربیت اسب، قوانین میرآخوری و رایضی و اصطلاحات فارسی اسپداری در این دوره. درباره چاپارخانه (یام یا برید) یکی از مدارک مهم همین رساله است که فصلی به نام «یام» دارد که تشکیلات یامخانه‌ها را در دوران تیموریان بازگو می‌کند. رساله در چند «فصل» است: در شناختن اصل و جنس اسب و غیرت و شجاعت و قیمت او و مرتبه میرآخوری و نتیجه میرآخوری، در سپنجی و رنگ و نشانه‌های نرمی و درشتی موی یال و دم و پوست سطبر و تنک و بزرگی و خردی استخوان‌ها و تناسب اعضاء از گوش تا سم، در بیان نشانه اسب خوب، در سپنجی‌های اسب، در بیان رنگ‌های اسب و نشانه‌های دست و پای و پیشانی و دیگر اعضاء، در بیان رفتار و روش اسب، در بیان اسبی که بزرگان در روز معرکه و مصاف سوار شوند، در بیان بعضی از عیب‌ها که در اسب می‌باشد، در بیان آن که اسب لاغر را فربه ساختن به چه انواع باشد، در طریق یراق کردن اسب، در بیان آداب سواری و تربیت اسب و جلاد آموختن، در بیان حواس اسب، در بیان طریق میرآخوری و روش ضبط و ربط و کفایت سرکار اخته چی گری، در بیان نعل بندی اسب، در بیان اسبانی که در صحرا به تحویل غانچیان است، در بیان داغ و تمغا، در بیان دستور العمل، در بیان یام، قیمت اسب، مرض‌های اسب و علاج آن. آغاز: حمد بی حد پادشاهی را که سمند تیز دو خرد در فضای ثنایش هر چه دویده به جائی نرسیده و ثنای بی عد شهنشاهی را که توسن تندرو اندیشه در ساحات قدسش گامی نزده گرچه در همه عمر دویده ... اما بعد چنین گوید ... شاه قلی میر آخور که پهلوانان نامدار و بهادران میدان کارزار ... انجام: سیم چهار نشانه عورات باید صاحب حسن و جمال باید و موی اندام وی نرم و ساغری وی کلان و یال باریک و دراز باشد. و الله اعلم بالصواب ... یا ارحم الراحمین. چاپ: ضمن گنجینه بهارستان، علوم و فنون-3، فرسنامه -1، مسلسل 16، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1387ش، با تصحیح یوسف بیگ بابا پور [فهرستواره منزوی 3885/5]