الموسيقى

● الموسيقى = المجلة في الموسيقى / موسیقی / عربی al-mūsīqī = al-majalla fī-l mūsīqī شیروانی، فتح الله بن ابی یزید، ؟820 - 891 قمری Šīrvānī, fath-ol-lāh ebn-e abī-yazīd (1418 - 1486) اهدا به: سلطان محمد فاتح (855-886ق) این رساله که در آخر آن عبارات «ما اردت ایراده فی هذه المجلة» آمده به نظر همان رساله موسیقی فتح الله شروانی (فاضل زمان الغ بیک) می‌باشد که برای سلطان محمد مراد عثمانی نوشته (فارمر به همین جهت آنرا رساله محمد مراد نام گذارده) ولی چون بدون نام مؤلف بود به نام رساله در موسیقی در اینجا نام گذاری شد و مباحث آن عبارت است از: در آغاز رساله پس از حمد خدا نویسنده (که نام او بدست نیامد) در تحت «اما بعد» بالسانى متکلفانه می‌گوید مرا سر آن است که از موسیقی سخن گویم و مطالب این علم را بیان کنم، بعد او در مدح سلطان زمان با عبارات مصنع و اشعاری چند می‌پردازد و این سلطان را سلطان مراد بدین شرح معرفی می‌کند: «هو الملک المجاهد المظفر ... السلطان العادل الغازی محمد ... ابن السلطان المجاهد المرحوم ... مراد» و در ذیل این معرفی باز به مدح خود ادامه می‌دهد تا آن که بدون آنکه مقدمه به پایان رود عبارات ابتر می‌ماند. پس از آن رساله آغاز می‌شود با این عبارت: «قدرتبته علی مقدمة و قسمین» و خاتمه او در مقدمه می‌گوید به اینجا مطالبی آورده می‌شود که شروع موسیقی متوقف بر آنهاست یعنی تعریف و موضوع و مبادی و بعد از مقدمه دو قسم می‌آید: قسم 1. در تألیف: در این قسم مؤلف مناسبتتألیفیه را می‌آورد و این مناسبت را شرح می‌دهد و همچنین قول شیخ الرئیس ابوعلی سینا را در این باره شرح می‌دهد و می‌گوید بنا بر قول فیثاغورس و افلاطون و ارسطاطالیس این مناسبات شش می‌باشند ولیغیر از این شش مناسبات چهار مناسبت دیگر یافت می‌شوند که مجموع آنها ده مناسبت می‌گردد. پس از این بیانات از جذر و مجذور سخن می‌گوید و عدد اصم و منطق را تبیین می‌کند و با شرح آنها به قسم اول که در تألیف است می‌پردازد و در تحت آن نغمات و تنافر و اسباب موجب تنافر و ادوار می‌آید (با جداول بسیار). سپس‌مبحث شعب آغاز می‌گردد و در آن بحث 24 شعبه که همان دستگاه‌هاست مورد بحث واقع می‌شود؛ قسم 2.در ایقاع: در آن فصلی در تقسیم ایقاع منعقد می‌شود و بر حسب این تقسیم ایقاع به دوقسم منقسم می‌شود یکی موصل و دیگر مفصل. پس از آن فصل دیگری به نام ادوار ایقاعی به بحث می‌آید؛ خاتمه در بیانات، در پنج فصل: 1) نشید عرب و بسیط و نوبت مرتبه و ضروب و کل نغم و کل ضروب و نغم و عمل و نقش و صوت و پیشرو و زخمه و مرصع شرح داده می‌شود، 2) بیان دخول و خروج در تصانیف، 3) بحث در خوانندگی، 4)مرتبه آهنگ و شرح آهنگ، 5) بیان تحریر. آغاز: بسمله و به نستعین، الحمد لله الذی فضلنا على كثير من عباده المؤمنین و آتانا من كل شيئ ان هذا لهو الفضل المبين تفرد بتألیف نغمات ادوار الافلاک الدائرة ... اما بعد فانی ایها المتوخی فی مطارح الافكار ما یشوقک طلاوته ... انجام: فهذا آخر ما اردت ایراده فی هذه المجلة و الحمد لله اولا و آخرا. چاپ: میراث بهارستان، دفتر دوم، تصحیح سید محمد تقی حسینی و علی قزانی، صص 663-731، تهران، 1388ش، کتابخانه مجلس شورای اسلامی