منهاج الاستخراج

● منهاج الاستخراج = زیج محمد شاهی / هیئت / فارسی menhāj-ol estexrāj = zīj-e mohammad-šāhī مشیرخان، محمد علی، ق 12 قمری mošīrxān, mohammad ‘alī(- 18c) اهدا به: میرزا علی رضاخان رساله‌ای است در استخراج اوساط و تقاویم کواکب از محمد علی شهیر به مشیر خان شاگرد میرزا خیرالله که برای میرزا علی خان در هندوستان ساخته و از زیج فرنگی در آن آورده است. از کتاب و مؤلف و میرزا علی خان در دیباچه آن یاد شده است.مؤلف در علت نگارش آن بعد از تعریف و تمجید از زیج الغ بیگی، در دیباچه آورده است که «الحق سابق بر آن کسی که از متقدمین زیجی بر آن نسق ... ننوشتند الا در این نزدیکی عهد حضرت پادشاه فردوس آرامگاه محمد شاه طاب ثراه [زیج محمد شاهی را می‌گوید] سوای جی سنکه که عمده راجه‌های هندوستان بود به اتفاق علمای وقت رصدخانه‌های مکرر بنا گذاشته و مبلغی خطیر می‌گویند زیاده از ده لک روپیه صرف کرده آلات رصدی را بسیار کلان در غایت وضوح و تدقیق مهما امکن تیار کرده ... دوربینهای بسیار کلان از فرنگ طلبید ... راجه مذکور خواست که این تفاوت (یعنی تفاوت ارصادهای قدیم و جدید) را مرتفع سازد و مستخرجان و طالبان را فیضی عاید شود در آن ایام از مهندسان اسلام که استعداد رصدبندی داشته‌اند دو کس بودند میرزا محمد عابد و میرزا خیرالله علیهاالرحمة ساکنان شاه جهان آباد (=دهلی) بودند ... واین افقر میرزا محمد عابد را ندیده است اما چندی فیض صحبت میرزا خیر الله دریافته است لیکن راجه مذکور جماعت برهمنان هند و دانایان فرنگ که آنها را پادری گویند به هم رسانیده ظاهر کردند که در فرنگ در آن نزدیکی رصدی تازه و زیجی ساخته مسمی به لیر نقل آنرا به اهتمام تمام طلبانیده چون سلوک و شفقت راجه بر دانایان فرنگ و اهل هند بیشتر بود و این صاحب کمالان مسلمین را چندین تفقدی نکرده مقتضای بشریت در باطن خاطر میرزایان گرد کدورتی نشسته در ساختن زیج محقق به آلات رصدی اغماض نمودند و همان زیج فرنگی را ترجمه به زبان هندی و فارسی کردند موشح به نام ... محمد شاه نمودند ... حالا همان زیج فرنگی شهرت و اعتبار یافته رایج شده و نقل‌های بسیار به مردم رسیده است و رصدخانه‌ها که ساخته بودند حیف که ... خراب و ویران شد علی الخصوص رصدخانه شاه جهان آباد که به سبب اجتماع لشکرهای بیگانه نام و نشانی نمانده ... قدری آثار رصدخانه مانده اما آن هم به سبب عدم توفیق راجه‌زاده بی مرمت و خراب است ... قدر ارباب هنر پیدا شود از قدردان ×× من گرفتم زنده شد یاقوت، مستعصم کجاست. صاحب ثروتان این عصر به هیچ علمی از اصول و فروع معرفت ندارند و ذکر علمی را به فن خود هزل پنداشته در مجلس و محفل خود عیب می‌دانند لهذا حقیقت این زیج (زیج الغ بیگی) پوشیده است ... اکثر دوستان از نزدیک و دور التماس کردند که قاعده وسراجی (کذا) بنویسد که هر کسی به آسانی استخراج تقاویم و اوساط تواند کرد ... این احقر ... قواعد استخراج اوساط کواکب و اعمال دیگر را موافق موامره اصل کتاب وتصرفات مقرون به صواب در حیز تحریر درآورده و بعضی جداول تعدیلات که سقیم و بسیار مشکوک بود و مثمر مدعا نمی‌توانست شد آنرا بعد از تصحیح به دقت تمام تسهیل نمود».(غلامعلی عرفانیان. درچهار «مقاله» و یک «خاتمه»که مقالات خود به ابواب و فصولی چند تقسیم می‌گردند: مقاله 1. در استخراج تاریخ هجری؛ 2. در معرفت طالعوقت و آنچه بدان تعلق دارد؛ 3. در معرفت روش ستارگان و مواضع ایشان در طول و عرض؛ 4. در تحصیل تقاویم خمسه متحیره. آغاز: بسمله، شکر و سپاس بیحد و قیاس قدیری را سزاست که بید قدرت ... اما بعد افقر و احوج ... محمد علی المشتهر به مبشرخان ... [نسخه‌های منزوی 356/1؛ فهرستواره منزوی 3070/4؛ الذریعة 155/23]