المنقذ من الضلال و المفصح عن الاحوال

● المنقذ من الضلال و المفصح عن الاحوال / فلسفه / عربی al-munqiḏ min-aḍḍalāl wa-l mufṣiḥ ‘an-il aḥwāl غزالی، محمد بن محمد، 450 - 505 قمری qazālī, mohammad ebn-e mohammad (1059 - 1112) تاریخ تألیف: 500ق؛ محل تألیف: نیشابور از این کتاب گرایش‌های فکری و مذهبی غزالی - بیش از دیگر تالیفات او - به دست می‌آید و همچنین نکته‌های مهمی از زوایای مختلف زندگی او و بایستی مورد مطالعه دقیق قرار گیرد. غزالی جویندگان و روندگان راه حق را چهار فرقه می‌داند: 1. اهل رای و نظر (متکلمان)؛ 2. تعلیمیان که مدعیان اقتباس از امام معصوم اند؛ 3. فلاسفه که خود را اهل منطق و برهان می‌دانند؛ 4. صوفیان که مدعی مشاهده و مکاشفه اند. وی می‌گوید فلسفه را بی معلم و استاد فرا گرفت و به هنگامی که در بغداد به تدریس علوم شرعی اشتغال داشت و سیصد طلبه در درس او شرکت داشتند در اوقات فراغت از کار تدریس و تألیف شرعیات، به آن می‌پرداخت و کمتر از دو سال به این کار اشتغال داشت. در بخش چهارم کتاب (تصوف) به شرح رخدادها و تغییرات در زندگی خود می‌پردازد و می‌گوید آغاز اعراض جبری از جاه و مقام در رجب 486 بود که دچار قفل زبان شد که آن را طلیعه توجهات غیبی به شمار می‌توان آورد. سیر درجات و سفرهای باطنی و ظاهری خویش را از این پس، بیان می‌دارد و در اواخر رساله می‌گوید در 496 حرکت دیگریرا آغاز کرده و تاریخ خروج خود از بغداد را 488 قید می‌کند. در بحث از آفات فلسفه درباره شناخت حق می‌گوید: «و العاقل يهتدى بسيد العقلاء امير المومنين علی بن ابی طالب رضی الله تعالى عليه حيث قال لا تعرف الحق بالرجال اعرف الحق تعرف اهله». غزالی در این رساله از رسائل اخوان الصفا، و از این تألیفات خویش یاد می‌کند: التهافت، قسطاس المستقیم، حجة الحق، فیصل التفرقة بین الاسلام و الزندقه، کتاب المستظهری و کتاب مفصل الخلاف (که می‌گوید دارای ده فصل است و در پاسخ نامه‌ای است که در همدان به دست او رسید) و پاسخ نامه مجدولی که در طوس به دست او داده شد. عناوین کتاب «القول - القول» است که برخی از عناوین آن چنین است: القول فی مداخل السفسطة و جحد العلوم؛ القول فی اصناف الطالبین؛ القول فی مقصود علم الکلام؛ القول فی حاصل الفلسفة و ما يذم منها و ما لا يذم و ما يكفر فيه قائله و ما لا يكفر و ما يبدع فيه و بيان ما سرقوه من كلام اهل الحق؛ القول فی اصنافهم و شمول سمة الكفر كافتهم؛ القول فى مذهب التعليم و غائلته؛ القول فی طرق الصوفية؛ القول فى حقيقة النبوة و اضطرار كافة الخلق اليها؛ القول فی سبب معاودة نظر العلم بعد الاعراض عنه. آغاز: الحمد لله الذى يسبح بحمده كل رسالة و مقالة و الصلاة على محمد صاحب النبوة و الرسالة ... اما بعد فقد سالتنى ايها الآخ فی الدین ان ابث الیک غایة العلوم و اسرارها انجام: هذا ما اردت ان اذكره في ذم الفلسفه و التعليم و آفاته و آفات من انكر عليهم لابطريقة ... و الهمه ذكره حتى لا ينساه و عصمه من شر نفسه حتى لم يؤثر عليه سواه و استخلصه لنفسه حتى لايعبد الا اياه چاپ: معجم المطبوعات: 1415؛ السعودية، دار المنهاج، تصحیح انس الشرفاوى، الطبعة الاولى، 1430ق، 120 صحيفة؛ بمبئی، سنگی، بی ناشر، 1314، وزیری کوچک [کشف الظنون ج 3ص548 و 1869/2؛ معجم المطبوعات: 1415؛ غزالی نامه همایی ص146؛ فهرست مؤلفات الغزالی از دکتر بدوی؛ الاوقاف العامة موصل 294/2؛ میراث مشترک ایران و هند: 1-27؛ دنا 10: 242-243 (24 نسخه)]