منشآت سلیمانی

● منشآت سلیمانی / ادبیات / فارسی monša'āt-e soleymānī مجموعه منشآتی است مربوط به دربار صفوی که به دستور شاه سلیمان صفوی جمع آوری شده و همو آن را منشآت سلیمانی نامیده است. کتاب آموزش منشآت و امور وابسته بدان مانند رسم الخط و بلاغت و خط است که در دبیرخانه شاه سلیمان صفوی (1105-1071ق) تهیه شده است. مرتب شده در پانزده «باب»: 1. در دستور معمول درگاه معلی در باب احکام و مناشیر به هر یک از طبقات انام و القاب که به چه قاعده معمول است؛ 2. در دستور العمل شجره و احکام و ارقام و نوشتجات و امثال آن که از دیوان اعلی نوشته می‌شود؛ 3. در مهرهای مبارک که هر یک متعلق به کدام نوشتجات است؛ 4. در دستور مکاتیب اشرف به مخدرات اقوام و اولاد عالی مقام اشرف؛ 5. در کتابات متعارفه که ارباب دولت و غیرهم به یکدیگر نویسند؛ 6. در مکاتیب اوساط الناس به یکدیگر؛ 7. در مکاتیب سایر الناس که عارف به آداب نوشتجات نیستند و القاب دستور باب ششم نیز مناسب ایشان که فقرایند نیست و در میان یکدیگر به نحوی معمول داشته‌اند؛ 8. در اشعار مناسب مطالب که به آن اکتفا می‌شود و احتیاج به مکاتبه نیست و جهت اقتباس در مطالب و مکاتیب نیز به کار می‌آید؛ 9. در مفردات القاب و فقرات اصلیه آن که چون ترکیب شود القاب غیرمتناهی نسبت به هر طبقه و هر طایفه به هم می‌رسد و هر چند منزل در هر طبقه عالی تر باشد فقرات الفاظ آن طبقه بیشتر باشد؛ 10. در مصدرات اسامی؛ 11. در مضافات القابیه ولایات و مضافات اعداد و اجناس و غیره؛ 12. در قانون کیفیت تحریر مراسلات و امور متعلقه به آن؛ 13. در صناعات که سخن را به رعایت براعت و بلاغت و فصاحت و ملاحت افزاید، مشتمل بر «مقدمه» و دو «باب» و «خاتمه»: مقدمه: در تجدید شعر و انشاء، باب اول: در صنایع که اکثر خاصه شعرست، باب دوم: در صناعاتی که در انشا نیز کثیر الوقوع است؛ 14. در نوشتجات شرعیه در املاء و قواعد سخنوری و خط، مشتمل بر «مقدمه» و چهار «مقاله» و «خاتمه»؛ 15. در املاء و قواعد سخنوری و خط، مشتمل بر مقدمه و چهار مقاله و خاتمه: مقدمه: در ذکر حروف مخصوصه زبان فارسی و عربی و ترکی، مقاله 1) در متعلقات زبان فارسی، در دو باب: باب اول: در املای فارسی، در دو فصل، باب دویم: در قواعد سخنوری، در دو فصل، مقاله 2) در متعلقات زبان ترکی، در دو باب: باب اول: در املا، باب دوم: در قواعد سخنوری، مقاله 3) در متعلقات زبان عربی، در سه باب: باب اول: در معانی حروف الف با تا و ابجد و مقطعات قرآن منقول از احادیث اهل بیت طاهرین علیهم السلام، در سه فصل، باب دویم در املای عربی، در دو فصل، باب سیم: در قواعد سخنوری، مقاله 4) در خط، مشتمل بر فاتحه و نه باب و خاتمه: فاتحه: در تعریف خط، باب اول: در چگونگی خلقت قلم و مداد و لوح، باب دویم: در ظهور خط، باب سیم: در اسباب خط، در هشت فصل، باب چهارم: در اقسام خط، در شش فصل، باب پنجم: در تراشیدن قلم هر خط، در یازده فصل، باب هفتم: در ترکیب و کرسی و سایر اموری که کاتب را رعایت آن ضرور است، در پنج فصل، باب هشتم: در اصلاح خط، باب نهم: در آنچه کاتب را پرهیز باید کرد؛ خاتمه: در طریق ساختن مرکب و رنگ‌ها (نسخه ما این بخش را ندارد). از این کتاب نسخه ناشناخته دیگری در کتابخانه ملک (ش 6293) نگهداری می‌شود. آن نسخه به واسطه افتادگی باب اول در فهرست ملک (ج2 ص 149-150) با نام ترسل و ناشناخته معرفی شده است. چاپ: به کوشش رسول جعفریان، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1388ش، از روی همین نسخه.