مناهج الشارعین

● مناهج الشارعین / چند دانشی / فارسی manāhej-oš šāreʻīn حسینی علوی، محمد بن احمد، ق 11 قمری hoseynī ʻalavī, mohammad ebn-e ahmad (- 17c) اهدا به: شاه سلیمان صفوی (1077-1105ق) تاریخ تألیف: صفر 1068ق کتابی است در معارف اسلامی شامل اصول عقاید، فروع دین و مطالب اخلاقی شامل چهارده «منهج» و هر منهج در چند «شارع»: منهج 1. در سه «شارع»: 1) معرفت واجب الوجود، 2) توحید احدیت، 3) عدل؛ منهج 2. در چهارده «شارع»: 1) فضایل پیامبر (ص)، 2) فضایل فاتح اوصیا علیه السلام، 3) فضائل ائمه علیهم السلام، 4) فضیلت شیعه، 5) فضیلت اصلاب رسول الله (ص)، 6) اکرام اولاد پیامبر (ص)، 7) زیارت رسول الله (ص)، 8) زیارت علی بن ابیطالب علیه السلام، 9) زیارت حسن بن علی علیه السلام، 10) زیارت حسین بن علی علیه السلام، 11) زیارت علی بن الحسین و محمد بن علی علیهما السلام، 12) زیارت جعفر بن محمد و موسی بن جعفر علیهما السلام، 13) زیارت محمد بن موسی الرضا و ابوالحسن علیهما السلام، 14) زیارت علی بن محمد بن موسی الرضا و ابوالحسن و ابی محمد علیهم السلام؛ منهج 3. مشتمل بر هفت «شارع»: 1) معرفت ایمان، 2) معرفت اسلام، 3) معرفت مؤمن و علامت ایشان، 4) حق مؤمن برمؤمن، 5) حال مؤمن، 6) احوال برادران مؤمن و زیارت یکدیگر، 7) حب و بغض فی الله؛ منهج 4. مشتمل بر نه «شارع»: 1) ذکر وضو و حقیقت آن، 2) ذکر سبب وجوب نماز پنج‌گانه در این پنج وقت، 3) ثواب اذان و آنچه در جواب اذان گفته می‌شود، 4) فضیلت مسواک، 5) ثواب اداء نماز پنج‌گانه، 6) عقوبت تارک نماز، 7) فضیلت نماز شب، 8) فضیلت نماز جماعت و عقوبت تارک آن، 9) احکام مسجد؛ منهج 5. مشتمل بر سه «شارع»: 1) فضیلت تهلیل و تسبیح و تحمید و تکبیر و تمجید، 2) فضیلت استغفار، 3) فضیلت صلوات بر پیامبر (ص)؛ منهج 6. مشتمل بر چهار «شارع»: 1) فضیلت اداء زکات، 2) فضیلت اداء روزه، 3) فضیلت جهاد، 4) ذکر فائده‌ای چند که خدا فرض فرموده از ایمان و نماز و زکات وغیره؛ منهج 7. مشتمل بر هفت «شارع»: 1) فضیلت عدل، 2) معاونت مؤمن، 3) خوشحالی به مؤمن رسانیدن، 4) ایذاء واهانت مؤمن، 5) ظلم نمودن به مؤمن و احوال قضات وامرا واهل ظلم، 6) رشوه، 7) ثواب رد مظالم به صاحبان؛ منهج 8 مشتمل برنه «شارع»: 1) فضیلت تزویج، 2) آنچه سنت است در وقت دخول به خانه عروس بردن و دربیان اوقات نیکو و مکروه در جماع، 3) حق شوهر بر زن و زن بر شوهر، 4) ثواب خدمت عیال، 5) آنچه از برای فرزند بجای آوردن سزاوار است، 6) ثواب از جهت فرزند، 7) رضای زینت زن و از خانه بیرون رفتن، 8) عقوبت دشنام دادن زنان، 9) نظر به نامحرم نمودن؛ منهج 9. مشتمل برهشت «شارع»: 1) فضیلت زهد در دنیا و رغبت در عقبی، 2) وصف بهشت و خوف وامید از باری تعالی، 3) اخلاص وعمل، 4) فضیلت ایثار طاعت الهی به طاعت نفس، 5) توکل، 6) بلا، 7) فضیلت صبر، 8) فضیلت شکر؛ منهج 10. مشتمل برسه «شارع»: 1) فضیلت دعا و ادعیه معدوده، 2) اوقات دعا، 3) سبب اجابت و تأخیر دعا؛ منهج 11. مشتمل برپنج «شارع»: 1) صفت فقر و فقراء، 2) خصالی که موجب فقرباشد، 3) فضیلت سخا، 4) آنچه مسائل مستحق سؤال می‌شود، 5) آنچه رد سائل باید نمود؛ منهج 12. مشتمل برده «شارع»: 1) قتل مؤمن، 2) رباخوردن، 3) زنا کردن، 4) لواط، 5) غیبت، 6) بهتان، 7) کذب، 8) شرب خمر، 9) شطرنج، 10) غنا و طنبور؛ منهج 13. مشتمل برهفت «شارع»: 1) عیادت بیمار وغسل میت، 2) ثواب مؤمن به سبب درهرروز هفته، 3) ثواب تشییع جنازه ونماز برمیت، 4) عقوبت وصی که به وصیت وفا ننماید، 5) ثواب حفرقبر و سؤال در قبر و صفت موت، 6) حال میت و وقت انتقال روح در آن نشأة و حال نفس مجرده درحال بیماری و خواب وبعد از مردن، 7) صفت احوال قیامت و بهشت و دوزخ و حقیقت آنها؛ منهج 14. مشتمل برسی و سه «شارع»: 1) مدح توبه و حقیقت آن، 2) فضل اسلام، 3) فضیلت روز جمعه، 4) اسامی روزها، 5) احوال مردانی که در صباح باشند، 6) جوانی و پیری، 7) مدح بازداشتن زبان از گفتگوی لغو، 8) مذمت دشنام به زنده و مرده، 9) آنچه دررغبت تقیه وارد شده، 10) درفرو بردن غضب، 11) ثواب مؤمن به سبب زیادتی عمرو در فضیلت رسیدن عمر به چهل الی نود سال، 12) روزی که ناخن گرفتن خوبست وروزی که بداست، 13) ذکر زینت دربلا و حسب و کلام و ایمان وغیرآن، 14) ذکر آنچه که موجب منزلت ورفعت وکرامت و غیرآن، 15) درابتداء خلقت دنیا و لواحق آن، 16) حقیقت خلقت کوه قاف، 17) ذکر بدی زمان و خوف نبی (ص) برامتان ازآن زمان، 18) موعظه، 19) فضیلت خاتم عقیق، 20) فضیلت کسب حلال، 21) مذمت اصحاب ده و قری، 22) مذمت حسد، 23) مذمت غضب، 24) مدح صله رحم، 25) مدح خلق خوب، 26) مقدر شدن رزق، 27) فضل علم و عالم، 28) فضیلت قرآن خواندن، 29) فضیلت بسم الله، 30) مدح قاری و ذم قاری وثواب تعلیم قرآن، 31) فضیلت خوبی کردن به والدین، 32) اخبار متفرقه، 33) شکایت اززمان وحسن سلوک. نام نگارنده و کتاب و شاه در دیباچه آمده است. آغاز: بسمله، حمدله، حمد و سپاس بی نهایت تحفه بارگاه احدیت حکیمی است جل اعظمه که این دنیا و زندان این عاریت سرا را انجام: و این قصه نیز طولانی بود و از اعاظم امور و شداید عظام باشد. تمت الکتاب بعون الملک الوهاب. [الذریعة 346/22؛ نسخه‌های منزوی 995/2؛ فهرستواره منزوی 634/6 و 557/9] شرح و حواشی: 1- منتخب المناهج = مناهج الشارعین (منتخب)؛ سلماسی، عبدالمناف بن محمود (-13)