مناظره ابن خطیب و مهستی

● مناظره ابن خطیب و مهستی / ادبیات / فارسی monāzere-ye ebn-e xatīb va mahastī جوهری تبریزی، عبدالله، ق7قمری jowharī tabrīzī, ‘abd-ol-lāh(- 13c) داستان مناظران و معاشقات مهستی گنجوی (قرن 6) و تاج الدین امیر احمد ابن خطیب گنجه است. بیشتر به افسانه‌ای می‌ماند بدون مستند تاریخ منسوب به جوهری زرگر بخارایی یا بخاری شاگرد ادیب صابر ترمذی (-542ق). در روایت دیگری این کتاب با تردید به نظامی گنجوی منسوب شده است. در این حکایت مهستی دختر فقیهی است از ماوراء النهر، صاحب جمال و کمال و آواز خوش و آشنا به موسیقی و دارای طبع شعری روان. پس از فوت پدرش با مادر و دو کنیزک و غلامی از خجند بیرون می‌آید و در کوی خرابات شهر گنجه ساکن می‌شود. با بزرگان و شاهان نشست و برخاست داشته است. سراسر کتاب داستان ارتباط و پیوند و مشاعره وی با امیر احمد است در نهایت با مرکب امیر احمد و نابینایی و مرگ مهستی حکایت به پایان می‌یابد. از سرنوشت واقعی مهستی اطلاع چندانی در دست نیست. وی شاعره رباعی‌سرای قرن شش بوده است. بعضی او را هم‌طراز خیام و بعضی پس از خیام برجسته‌ترین رباعی‌سرای ایران می‌دانند. دیوان وی بر جای نمانده است. در این حکایت بعضی از اشعار او گنجانده است. چندین نسخه با عناوینی مشابه در کتابخانه‌های دنیا موجود است: 1. رباعیات مهستی گنجه‌ای و امیر احمد (فرهنگستان علوم جمهوری آذربایجان مورخ 900ق)؛ 2. داستان امیر احمد و مهستی(انستیتو نظام باکو، بی‌تا)؛ 3. داستان امیر احمد و مهستی (کتابخانه ملت استانبول، بی‌تا)؛ 4. رباعیات مهستی و امیر احمد و خطیب (میکروفیلم دانشگاه تهران مورخ قرن 11ق، ش 3614)؛ 5. امیر احمد امیر احمد و مهستی(قرن 10، ش 3572، ص 243-257) [الذریعة 21/9 و 165 و 1137؛ فرهنگ سخنوران 105 و 574؛ دانشمندان آذربایجان 76؛ تاریخ گزیده 718 و 757؛ فهرستواره منزوی 336/1؛ نسخه‌های منزوی 3687/5؛ تاریخ نظم و نثر در ایران 85/1 و 739/2؛ دانشنامه ادب فارسی در قفقاز ص 541-545]