مناظر الانشاء

● مناظر الانشاء = مناظرة الانشاء / انشاء / فارسی manāzer-ol enšā' = monāzerat-ol enšā' خواجه جهان، محمود بن محمد، 808 - 886 قمری xāje jahān, mahmūd ebn-e mohammad (1406 - 1482) در آیین ترسل و مباحث مربوط به بلاغت. متن این کتاب انشائی عالمانه مقرون به ترجمه دارد و حال آن‌که مقدمه آن با شیوه‌ای عالی نثر منشیانه ترتیب یافته است و دارای یک «مقدمه» و دو «مقاله» و یک «خاتمه» است: مقدمه در هشت «فصل»: 1) ماهیت علم انشاء و موضوع و غایت آن، 2) کلام و تقسیم آن، 3) بلاغت و فصاحت، 4) حقیقت و مجاز، 5) تشبیه و ارکان آن، 6) استعاره و اقسام آن، 7) کتابت، 8) تعریض و تلویح و ایما و اشاره؛ مقاله 1. در تقسیم کلام بنابر طریقه و روش منشیان، درچهار «منظر»: 1) تقسیم کلام، 2) شرایط کلمه مستعمل در انشاء، 3) شرایط کلام مستحسن منثور و یا منظوم، 4) ماهیت منشی و اقسام او؛ مقاله 2. بیان اقسام ارکان و شرایط آنچه مردم به یکدیگر می‌نویسند، در پنج «منظر»: 1) بیان اقسام منشآت، 2) ارکان هر یک از آن اقسام، 3) شرایط مناشیر و فرمان‌ها و فتح‌نامه‌ها، تهنیت و تعزیت‌نامه‌ها و عریضه و رقعه‌نویسی، 4) شرایط مکاتیب، ادنی به اعلا و دو تن متساوی و اعلا به ادنی، 5) جواز حذف و تأخیر در ارکان مکتوب، در این مقاله مخصوصاً بمراسلات دیوانی بیشتر توجه شده است؛ خاتمه در ماهیت خط و ضوابط آن، در هشت «قاعده».تقسیمات داخل مناظر این کتاب متضمن اجزاء متعدد و حاوی اطلاعات دقیق و مشروح درباره مباحث بلاغت و فصاحت و قواعد ترسل و نظائر این مطالب است. برای مزید فایده به آوردن نمونه نثر و شیوه نگارش و نحوه تعلیم او می‌پردازیم: «فتح‌نامه: مشتمل بر پانزده رکن است اگر چه فتح نامها به طریق مختلف نوشته‌اند اما از تتبع مساطیر بلغای سابق و لاحق معلوم گشته است که احسن اسالیب مرغوبه آن است که به این ارکان و اسلوب مکتوب گردد.رکن اول تمجید و تحمید حضرت واجب الوجود جل جلاله و عم نواله؛ رکن ثانی صلوات و تسلیم حضرة رسول الله صلى الله علیه و سلم مع آل کرام و اصحاب عظام؛ رکن ثالث بیان وجوب تنظیم امور تام بر ذمه سلاطین ایام و دفع ظلم اشرار و قمع کفر کفار؛ رکن رابع سبب عزیمت بر قلع و قمع آن قوم ظلم شیمت؛ رکن خامس ذکر عزیمت پادشاه؛ رکن سادس صفت کثرة و قدرة لشکر سلطان؛ رکن سابع صفة گروه خصم؛ رکن ثامن صفت جرأت و جسارت خصم؛ رکن تاسع صفت قتال و جدال؛ رکن عاشر ذکر نصرة سلطان و هزيمة دشمنان؛ رکن حادی عشر حمد و شکر منعم بی عوض و غرض؛ رکن ثانی عشر ذکر ضبط و ربط ولایت خصم؛ رکن ثالث عشر اخبار فتح و ظفر بر مقیمان نواحی بحر و بر؛ رکن رابع عشر ذکر اسم آنکس که فتح نامه باو صادر است و امرا و لشکر و شکر و سپاس خالق اناس؛ رکن خامس عشر ذکر وثوق رجا و کمال التجا بترتیب تواتر فتح و ظفر بر غرامات متواله پادشاه جهاد اثر». آغاز: بسمله یا مبدء الانشاء ببسط نور الوجود ... اما بعد چنین گوید فقیر جانی محمود بن شیخ محمد گیلانی که بر خاطر پاک و ضمیر دراک صدر نشینان محافل ادراک ظاهر و هویدا است که علم انشاء رسائل و خطب از جلائل اقسام اثنی عشر علم ادب است الخ. انجام: و لفظ قفص که درپارسی به سین می‌نویسند و به صاد نیز جائز است و در عربی به حرف صاد می‌نویسند و به سین قد تم. چاپ: این کتاب بدون تاریخ در اسلامبول چاپ شده است. [الذریعه 278/22؛ حاجی خلیفه 1833/2؛ نسخه‌های منزوی 2119/2 (19 نسخه)؛ مشترک پاکستان 15/5 (10 نسخه) و 732]