مناظرات خمس

● مناظرات خمس = مناظره عقل و عشق = گلشن / عرفان و تصوف / فارسی monāzerāt-e xams = monāzere-ye ‘aql va ‘ešq = golšan ترکه اصفهانی، علی بن محمد، - 836؟ قمری torke-ye esfahānī, ‘alī ebn-e mohammad(- 1433) تاریخ تألیف: پایان محرم 808ق؛ محل تألیف: هرات رساله ادبی فلسفی شیرین و شاعرانه‌ای است که به مذاق اهل تصوف به شیوه مقامات و مناظره میان عقل و عشق، وهم و عقل، وهم و خیال، سمع و بصر، عاشق و معشوق نوشته شده است. مؤلف می گوید: «قضیه مناظره ومقابله اصحاب شیخ قدسی شعار «عقل» با اعوان سلطنت آثار قهرمان «عشق» وظهور سلطان او به مقدمات حقایق مؤدی بر لوح حافظه تحریر وتصویر می کرد...». مؤلف از «قصیده نظم الدرر» اسم می‌برد.در پنج مناظره: 1. عقل و عشق؛ 2. وهم و عقل؛ 3. وهم و خیال؛ 4. سمع و بصر؛ 5. عاشق و معشوق.چنین است فهرست آن: 1. آغاز مناظرات اصحاب شیخ عقل با اعوان سلطان عشق؛ 2. برکشیدن عشق نغمه را و فرستادن به رسالت به سوی شهرستان عقل؛ 3. به سوی شهرستان عقل؛ 4. رسیدن نغمه به سرحد صماخ و پیغام رسانیدن او؛ 5. جواب گفتن خیال نغمه را؛ 6. خواندن معشوق رسول کلام را و فرستادن در ملابس کتابی به طرف شیخ عقل؛ 7. جواب گفتن وزیر خیال رسول کلام را؛ 8 مراجعت نمودن رسول کلام وادی پیغام کردن؛ 9. توجه نمودن سلطان عشق و فرستادن برید الهام؛ 10. مشورت کردن شیخ با اصحاب؛ 11. فرستادن عقل قوت نظری را به صوب سلطان عشق؛ 12. تفصیل نمودن قوت نظری اوضاع مملکت انسانی را به اشارت سلطان عشق؛ 13. تجهیز سلطان عشق لشکر معشوق را و فرستادن به استفتاح دیار عقل؛ 14. مشورت کردن عقل با اصحاب خویش؛ 15. اسیر شدن وهم و در آمدن وجد و درد در مملکت عقل؛ 16. رفتن عقل به استقبال سلطان عشق و جاه یافتن او بعد از عزل؛ 17. مقدمه مناظرات و مقابلات ابهالی (؟) مملکت انسانی در ایام دولت و جهانبانی حضرت سلطان پناه معشوق؛ 18. آغاز مناظره و هم با عقل و اصحابش؛ 19. مقدمه مناظره وهم و خیال؛ 20. آغاز مناظره سمع و بصر؛ 21. جواب گفتن باصره؛ 22. خط کردن سامعه بصر را؛ 23. دلیل گفتن باصره به تعظیم زمان خوش و تحقیر سمع؛ 24. جواب گفتن سامعه وی را؛ 25. اجوبه نظر ادله سمع را؛ 26. مناظره و مقابله عاشق و معشوق و مقابلات ایشان؛ 27. کیفیت استیلای جنود عزت بر مملکت عاشق و خرابی ایشان؛ 28. مبدأ ظهور معنی عشق از حقیقت عاشق؛ 29. کیفیت انتشار ملامت و عزت بر احوال عاشق و مبدأ آن؛ 30. ترقی کردن عاشق از درکات بعد و غیبت به درجات مقاربت و مخاطبت؛ 31. استیلای نشوات سکر بر حقیقت عاشق و شطحیدن او؛ 32. منجر شدن سلسله خطاب معشوق به عقده عتاب و رجعت نمودن کوکب عاشق از اوج عزت بحضیض مذلت؛ 33. جواب گفتن عاشق عتاب معشوق را؛ 34. دور کردن حجاب عزت معشوقی عاشق را به تیغ صد و اعتراض؛ 35. بنیاد سرکش کردن اعیان مملکت عاشق در غیبت حضرت سلطنت پناهی معشوقی؛ 36. منقطع شدن ماده [و] منقشع گشتن غیم فساد از مملکت حقیقت عاشق؛ 37. منطوی شدن احکام عاشقی و معشوقی و ظاهر شدن سلطان عشق باطلاقه. (دانش پژوه) در نسخه‌های مختلف به نام‌ها و کیفیات گوناگون آمده است. آغاز: الحمدلله الذی رتب نظام برية العالم بخلافة آدم ... دوش هنگام آنکه مبشر فالق الاصباح آوازه انجام: واسطه این عقد است طلب کننده و الصلوة على من انتظم باقتفاء آثاره سلسلة الاستکمال و التکمیل کل النظام محمد علیه و على آله الصلوة و السلام. تمت. چاپ: تهران، نشر میراث مکتوب، 1375ش، تصحیح اکرم جودی نعمتی. [نسخه‌های منزوی 1421/2و 1798/2؛ الذريعة 222/18؛ کشف الظنون 1834/2؛ مشترک پاکستان، 2681/4؛ فهرستواره منزوی 987/8-988] شرح و حواشی: 1- فرهنگ واژه‌های مناظرات خمس = شرح لغات مشکله مناظرات خمس(2عنوان)