الملل و النحل

● الملل و النحل = ملل و نحل شهرستانی / ادیان و مذاهب / عربی al-milal wa-n niḥal = melal va neḥal-e šahrestānī شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، 479؟ - 548 ؟ قمری Šahrestānī, moḥammad ebn-e ‘abd-ol-karīm (1087 - 1154) اهدا به: مجدالدین ابوالقاسم علی بن جعفر موسوی نقیب تاریخ تألیف: 521ق ملل و نحل یکی از شعب علوم عقل و نقلی است و حاوی برگزیده‌ترین نظریات این فن در مسائل مهم فلسفی دینی می‌باشد و کتاب شهرستانی یکی از کتب مهم در این موضوع است و خود او در مقدمه می‌گوید: قصد من از تدوین این کتاب بیان عقیده متدینین و نشان دادن آراء منتحلین می‌باشد. او قبل از ورود در متن پنج «مقدمه» می‌آورد: 1. بیان اقسام عالم؛ 2. تعیین قوانینی که تعدد فرق اسلامی بر آن بنا نهاده شده است؛ 3. در بیان اول شبهه‌ایکه واقع شده است؛ 4. بیان اول شبهه‌ای که در ملت پیدا شده است؛ 5. علل و جهاتی که ترتیب این کتاب را پیش آورده است.خواجه افضل الدین صدرالدین ترکه مقتول در 850ق این کتاب را به فارسی ترجمه کرده و «تنقیح الادلة و العلل فی ترجمه کتاب الملل و النحل» نامگذارده است. بار دیگر مصطفی خالقداد هاشمی به سال 1020ق در هندوستان به فارسی نقل کرده و «توضیح الملل» نامیده است. نوح بن مصطفی (-1070ق) به ترکی عثمانی و «تئودورهار بروکر» آن را به زبان آلمانی ترجمه و در سال 1850 میلادی چاپ کرده است. آغاز: الحمدلله حمد الشاكرين بجميع محامده كلها ... و الصلوة على سيد المرسلين محمد المصطفى و على اله الطاهرين ... قال الشيخ العلامه محمد بن عبدالکریم الشهرستانی لما وفقنی الله تع لمطالعه مقالات اهل العالم من ارباب الديانات و الملل و الاهواء و مواردها و اقتناص او انسها و شواردها. انجام: فمن صادف فيه خلافا فى النقل فاصلحه اصلح الله عزوجل حاله و سدد اقواله و افعاله و الحمدلله وحده و صلوته على سيدنا محمد و آله و صحبه انه جواد کریم. چاپ: مشار عربی، ص901؛ ایران، تهران، 1288ق، سنگی، خشتی، 288ص؛ مصر، قاهره، مكتبة الحسين، 1949 میلادی، تصحيح احمد فهمی محمد؛ مصر، قاهره، مؤسسة الحلبی و شرکاؤه، 1387ق، تحقیق عبدالعزیز محمد وکیل؛ هند، چاپخانه عنانیه، 1263ق، سنگی [الذريعة 220/22؛ معجم المؤلفين 187/10؛ كشف الظنون 1820/2-1821؛ ريحانة الأدب 272/3؛ دنا 9: 1262-1263 (52 نسخه)] شرح و حواشی: 1- تنقیح الادلة و العلل فی ترجمة كتاب الملل و النحل؛ تركه اصفهانی، افضل الدین محمد (-7) 2- الملل و النحل (ترجمه)؛ رومی، نوح بن مصطفی (-1070) 3- الملل و النحل (منتخب)؛ نصیری طوسی، محمد تقی بن عبد الحسين (-11) 4- توضیح الملل؛ هاشمی، مصطفی بن خالقداد (-11) 5- جواب مفتی الحنفية ببغداد = شرح مقدمة الحسابية؛ رشتی، کاظم بن قاسم (1212-1259) 6- الاستيفاء؛ کرمانی، محمد کریم بن ابراهیم (1225-1288) 7- حاشية المقدمة الخامسة من الملل و النحل؛ کرمانی، محمد کریم بن ابراهیم (1225-1288) 8- نقاوة الملل و طراوة النحل رودرآوری، عبدالوهاب 9- الملل و النحل (منتخب) 10- فهرست ما فی الملل و النحل للشهرستانی