الملخص

● الملخص = ملخص أبحاث الأقدمين و محصل آراء الأولين / منطق، فلسفه / عربی al-mulaxxas = mulaxxaṣ-u abhāṯ-il aqdamīn wa muḥaṣṣal-u ārā’-il ’awwalīn فخر رازی، محمد بن عمر، 544؟ - 606 قمری faxr-e rāzī, mohammad ebn-e ‘omar (1150 - 1210) کتابی است در منطق به روش متأخران و فلسفه آمیخته از طبیعی و الهی به روش متکلمان از ابن الخطیب امام فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر بن حسین تبرستانی رازی حکیم متکلم اشعری شافعی که از هوشمندان و زیرکان دانشمندان خاور به شمار است. وی در تشکیک و جدال سرآمد روزگار خود بود تا اندازه‌ای که گفته‌اند او شبهه را نقد می‌آورد ولی در حل آن به نسیه می‌پردازد و مانند او در تشکیک کسی نیامده و در بیشتر اصول مسلم فلسفی شک کرده و فیلسوفان دیگر مانند خواجه طوسی و میرداماد و صدرای شیرازی به پاسخ شبهات او می‌پرداختند. قطب رازی در شرح مطالع به بسیاری از شکوک او که در همین ملخص و در محصل آمده پاسخ داده است. در این ملخص بسیاری از شکوکی که قطب رازی از وی دانسته دیده می‌شود مانند: قضیه که محمول آن مشتق یا فعل است ثلاثی می‌باشد و نیازی به رابطه ندارد؛ سالبه دائم عکس ندارد؛ قیاس منتج نیست؛ مبادی برهان مخدوش که همه اینها در شرح مطالع آمده و از ملخص دانسته شده است. این کتاب دردو قسم مرتب شده بدین عناوین: قسم 1. المنطق، در یک مقدمه و دو جمله: جمله1) التصورات، جمله 2) التصدیقات؛ قسم 2. الحکمة، دارای سه «کتاب»: کتاب 1) الامور العامة و مایجری مجراها و مجری انواعها، کتاب 2) احکام الجواهر و الاعراض، در یک «مقدمه» و دو «جمله»: المقدمة: فی احکامها الکلیة؛ الجملة الاولی: فی احکام الاعراض؛ الجملة الثانیة: فی احکام الجواهر، کتاب 3) العلم الالهی. رازی در بیشتر بخش‌های این کتاب حروف ابجد را به جای شماره به کار می‌برد؛ پس از عبارت «ففیه فصلان» می‌نویسد: «فا= الفصل الاول». فخر رازی در این کتاب از «نهایة» خود و «المعتبر» ابی البرکات بغدادی (- 547ق) یاد می‌کند و می‌گوید شبهات درباره مبادی برهان را در «نهایة» به اطناب آورده‌ایم و پاسخ گفته‌ایم و باز می‌گوید اینها شبهات سوفسطائیان است. در پایان منطق نوید نوشتن کتاب مفصلی در آن می‌دهد. مؤلف همچنین از صاحب البصائر سهلان ساوی قرن پنجم نقل می‌کند. رازی در این کتاب درباره جهات قضیه و عکس نقیض بیش از ابن سینا و دیگران گزارش داده است و تازه او تفصیل را به کتاب منطق بزرگ خود «المنطق الکبیر» حوالت می‌دهد که چلبی نیز در کشف الظنون از آن یاد کرده است. رازی توفیق اتمام آن را از خدا طلب می‌کند. آغاز: بسملة. و به نستعین ... اما بعد حمد من يستحق الحمد لوجوب وجوده و يستوجب الشكر لكمال الوجود و الصلاة ... و عترته من سالكى طريقته، فان اجل ... معرفة الموجودات ... و ان كتابنا هذا يشتمل على ملخص ابحاث المتقدمين ... و قد رتبنا هذا الكتاب على قسمين، الاول فى علم المنطق و هو مرتب على مقدمة و جملتين، الاولى فى التصورات و الثانية في التصديقات. القسم الثانى و هو ثلاثة كتب، الاول الامور العامة ... الكتاب الثانى فى احكام الجواهر و الاعراض و هو مرتب على مقدمة و جملتين، فالمقدمة فى احكامها الكلية، و الجملة الاولى فی احکام الاعراض و الثانية فى احكام الجواهر، الكتاب الثالث في العلم الالهى خاصة. فالاول فی علم المنطق و هو مرتب على مقدمة و جملتين اما المقدمة ففيها فصلان. الفصل الاول فی الحاجة الى المنطق. ان تصوراً و اذا حكم عليه بنفى او اثبات كان المجموع تصديقاً ... لا جرم رتبنا مقصودنا من هذا العلم على جملتين. الجملة الاولى فى كيفية اقتناص التصورات و الكلام فيها مرتب على قسمين القسم الاول في المقدمات ... آغاز بخش امور عامه: بسملة ... الكتاب الاول فى الامور العامة و ما يجرى مجراه و مجرى انواعها و هی الوجود و الماهية و الوحدة و الكثرة و ال[وجوب] و الامكان و القدم و الحدوث و فيه خمسة ابواب؛ الباب الاول فی الوجود و فيه خمسة عشر بحثا، الاول فی انه غنى عن التعريف لثلاثة اوجه؛ الاول علمی بوجودی بديهی و الموجود جزؤ من وجودی و العلم بالجزؤ سابق على العلم بالكل و السابق على الاولى، اولى ان يكون اوليا آغاز بخش جواهر: بسمله ... و به استعين الجملة الثانية في الجواهر و فيها خمسة فنون الفن الاول فى الاجسام و فيه ستة ابواب الاول في تجوهر الاجسام و هی (ز) مباحث (آ) في تعريف الجسم الذى ارتضاه المتأخرون فيه أنه الذي يمكن ان يفرض فيه الابعاد الثلاثة المتقاطعة على الزوايا القائمة آغاز بخش علم الهی «بسملة ... الكتاب الثالث فى العلم الالهى خاصه و فيه ثلاثة ابواب الباب الاول فی ذاته تعالى و فيه مباحث فى اثبات مدبر العالم الطريق الى اثبات ما لا يعلم بالضرورة الا بواسطة العلم الضروری انجام: بخش منطق «و لنختم الكلام فى المنطق و الننتقل الى العلوم الحكميه بعون الله تعالى و حسن تيسيره إنه ولى التوفيق و الحمد لواهب العقل حمداً بلانهاية؛ اللهم ارنا الحق حقاً و ارزقنا اتباعه و ارنا الباطل باطلاً و اعنا على اجتنابه انجام بخش امور عامه: فلنكتف بهذا القدد من الكلام في الزمان و الجر كه فإن و راه فروعا دقيقة او لفظيه (كذا) قليلة الفائدة استقصينا الكلام فيها فى ساير كتبناو بالله التوفيق و الحول و الحمدلله رب العالمين و صلواته على خير خلقه محمد و آله اجمعين انجام بخش جواهر: فلو كان علة تعقلنا ايضا لكان قد استبد الى الجهتين اكبر من شيئين و هو محال. و لنقنع بهذا القدد من التفاريع و لنختم الكتاب الثانى و لنشرع فى الكتاب الثالث و هو الكلام فى العلم الالهى خاصته بعون الله و حسن توفيقه انجام بخش الهى: و اعلم أن الخلاص من هذه الشبهات ليس الا باحد القولين اما القول بالموجب و حينئذ يسقط هذا البحث و اما القول بالمختار مع القول بنفى الحسن و القبح أنه تعالى لا يسئل عما يفعل و هو الحق المبين و الدين المبين، و ليكن هذا آخر كلامنا فى هذه المسئلة و به يتم الكتاب و اليه المرجع و المأب، و صلى الله على خير خلقه محمد و آله [فهرس مخطوطات مکتبه کوپریلی 444/1؛ کشف الظنون 1819/2] شروح و حواشی: 1- حاشیة الملخص؛ فخر رازی، محمد بن عمر (544-606) 2- المنصص فی شرح الملخص؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر (600-675) 3- شرح ملخص الحکمة؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر (600-675)