اصول دین

● اصول دین = اثبات واجب = ترجمة العقائد = اثبات الامامة / کلام و اعتقادات / فارسی osūl-e dīn = esbāt-e vājeb = tarjomat-ol-‘aqā’ed = esbāt-ol-emāmat مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، - 993 قمری moqaddas-e ardabīlī, ahmad ebn-e mohammad (- 1585) رساله‌ای در کلام به روش شیعی، در چهار «باب»: 1. اثبات واجب و صفات ثبوتیه و سلبیه‌اش، در سه فصل؛ 2. پیامبری؛ 3. امامت؛ 4. معاد. در بحث امامت بسیار سخن گفته و سه چهارم کتاب را دربرگرفته است. در آن از کشاف و تفسیر طبری و کتاب‌های اخبار و اصول چهارگانه شیعی و از ابن ابی الحدید و سعد تفتازانی و قوشچی و شاه اسماعیل یاد می‌کند. در «کشف الحجب» (ص 228) از رساله «اثبات الواجب» فارسی اردبیلی نام برده و به تبع آن در «مرآت الکتب» (8/2) نیز مطرح شده است. در «حديقة الشیعه» (ص 3 و 7) به رساله «اثبات الواجب» ارجاع داده است. فقط سخن در این است که مراد از اثبات الواجب در حديقة الشیعه همین رساله است یا رساله‌ای دیگر؟ و اصولاً حديقة الشیعه از مقدس اردبیلی است یا خیر؟ منزوی گوید: «این کتاب دو برگردان ترکی دارد که یکی از محمد فرزند نقی تبریزی که در تهران چاپ سنگی شده و دوم میرزا اسماعیل فرزند حسین نایب تبریزی که در سال 1332 در تبریز چاپ سنگی شده است.» از این رساله با دو سرآغاز متفاوت در فهارس آمده جز آن که رساله‌ای ترکی نیز از آن موجود است که بعضا از مقدس اردبیلی دانسته شده. معلوم نیست که اصل رساله به چه زبان بوده و آیا یکی است یا دو رساله و ممکن است «عقائد الاسلام» او، جز اصول دین باشد ولی رساله‌ای فارسی و ترکی با یک سرآغاز کاملا نشان می‌دهد که یکی ترجمه دیگری است. با این تفاوت که در توضیح یکی 5 «باب» آمده و در دیگری 4 «باب» ذکر شده است و انجام هر دو رساله یکی است. در «الذریعه» رساله «اصول دین» با آغاز «بدان هداک الله ... » را همان رساله چهار بابی و از مقدس اردبیلی دانسته و «عقائد الاسلام» همان متن ترکی و پنج بابی است که منسوب به مقدس اردبیلی است و دارای ترجمه فارسی است و دارای تاریخ جلوس شاه عباس دوم است که انتساب آن به مقدس اردبیلی را مخدوش می‌کند. آغاز: بدان هداک الله که چون آدمی قابل علم و تکلیف، مکلف است به اصول دین و فروع آن به عقل و نقل و دوم موقوف است به اول پس باید که اول اولرا بداند و آن چهار است لهذا این رساله مرتب شد بر چهار باب ... انجام: اگر درواقع ضروری باشد نزد دیگران و لکن بر او ظاهر نشده باشد سبب کفر شدن به انکار آن ظاهر نیست چه جای آنکه اجماعی باشد که ضروری نشده باشد مثل حرمت جماع درحیض تمت. چاپ: این رساله با تصحیح آقای محسن صادقی توسط دفتر تبلیغات اسلامی قم بچاپ رسیده است؛ ضمن هفده رساله مقدس اردبیلی، قم، کنگره بزرگداشت مقدس اردبیلی، 1375ش؛ [دنا 1081/1 (22 نسخه)؛ الذریعة 103/1 با عنوان «اثبات الواجب»، 183/2 با عنوان «اصول دین»، 117/4 با عنوان «ترجمة العقائد»؛ نسخه‌های منزوی 879/2؛ امیرالمؤمنین 490/2؛ فهرستواره منزوی 93/9؛ کشف الحجب ص117، با عنوان «ترجمة العقائد»، ص228 با عنوان «رسالة فی اثبات الواجب الوجود»؛ فهرست دانشگاه تهران 1885/5]