مکارم الاخلاق

● مکارم الاخلاق / اخلاق / فارسی makārem-ol axlāq رضی الدین نیشابوری، محمد، - 598 قمری razī-yod-dīn-e neyšābūrī, mohammad(- 1202) اهدا به: مجیر الدین نجم بن محمد (نصر بن احمد) دهستانی چهل «باب» در بیان فضایل و مکارم اخلاقی است به شیوه‌ای ادبی و دلنشین ساخته است. دانش پژوه در مقدمه تحقیق آورده: مکارم الاخلاق رضی الدین نیشابوری، که به روش نصیحة الملوک غزالی به نگارش در آمده، آمیخته است با داستان‌ها و حکایت و آثار مذهبی و متکی است به تجارب و ملاحظات اجتماعی و آراسته به سخنان بزرگان آموخته و گرم و سرد چشیده و نزدیک به فهم توده مردم که نتایج نیک و بد رفتار و کردار آدمی را با تمثیل به حکایات مشهود می‌سازد. در این کتاب، که از شاهکارهای ادبی قرن ششم هجری در زبان فارسی است، در هر باب، ابتدا روایتی از پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم و سپس اشعاری به عربی یا فارسی و متناسب با موضوع حکایات و قصص مطرح شده است. ابواب کتاب حتی الامکان به ترتیب حروف تهجی ابتدای موضوعات مرتب شده و عناوین آنها بدین قرارند: 1. فضیلت و خلق؛ 2. اقسام خلق و ماهیت آن؛ 3. تطهیر نفس از اخلاق ذمیمه و کسب خصال حمیده؛ 4. سخاوت و بخل؛ 5. عزت و ذلت و ایذاء و استهزاء؛ 6. بطالت و کسل؛ 7. تواضع و تکبر؛ 8 ثبات و تردد؛ 9. جد و جهد؛ 10. حیا و شرم؛ 11. حزم؛ 12. حسد و حقد؛ 13. خلف وعد؛ 14. دنائت و ضد آن؛ 15. حفظ الغیب و مذمت غیبت؛ 16. مرحمت و قسوت؛ 17. صدق و کذب؛ 18. صمت و ضد آن؛ 19. شجاعت و بزدلی؛ 20. صبر؛ 21. ضرر و عنا و نمیمت (تهمت) و قطیعت و نفع مسالمت و طیب سخن و اصلاح ذات البین؛ 22. طمع؛ 23. عدل و ضد آن؛ 24. عتاب؛ 25. عجب؛ 26. عشق؛ 27. عفو؛ 28. عفت؛ 29. حلمو غضب؛ 30. فکرت؛ 31. رفق و ضد وی؛ 32. قناعت و حرص؛ 33. شکر و کفران؛ 34. کتمان سر؛ 35. لعب و لهو؛ 36. مشورت؛ 37. سعایت و نمیمت؛ 38. وفا؛ 39. هدایت؛ 40. یقین. آغاز: الحمدلله حمداً یجلب النعیما ×× و یمتری من غوادی فضله الدیما / ثم الصلوة علی خیرالوری شرفا ×× محمد ظل یهدی نوره الامما. از مدتی مدید و عهدی بعید باز خاطر نگران بود و ضمیر ملتفت و همتی دامنگیر که در محاسن سیر تألیفی کرده شود و روزگار بفرصت آن مسامحت نمی‌نمود تا شبی که فرصت خدمت مجلسی عالی مجیرالدین نصر بن احمد الدهستانی دست داده بود. ذکر آن تمنی تازه شد. با تمام اجازت فرمود و بر لفظ گهربار راند که دیباچه آنرا بذکر من مطرز باید کرد ... و بنای این رساله بر چهل باب نهاده شد والله الموفق ... انجام: و صاحب شریعت در فضیلت یقین فرموده است من اقل ما اوتیتم الیقین ... و صیام النهار و الله الموفق و المعین و الهادی الی الرشاد و هو حسبنا. چاپ: به کوشش دانش پژوه در سال 1341 ش، تهران، انتشارات دانشکده معقول و منقول چاپ شده [الذریعه 146/22 و 295/9 و 373؛ فهرست فارسی مشار 4903/4؛ نسخه‌های منزوی 1690؛ کشف الظنون، ج 2، ص 511؛ الاعلام «زرکلی» 249/7؛ تاریخ ادبیات دکتر صفا 849/2؛ فهرستواره منزوی 625/6]