مقامات النجاة

● مقامات النجاة / گوناگون / عربی - فارسی maqāmāt-un najāt جزایری، نعمة الله بن عبدالله، 1050 - 1112 قمری jazāyerī, ne‘mat-ol-lāh ebn-e ‘abd-ol-lāh (1641 - 1701) تاریخ تألیف: ربیع الاول 1103ق؛ محل تألیف: شوشتر همانند فصول صدگانه مسجع ابن جوزی در 99 مقام، هر یکی در مطلبی کلامی و اخلاقی با عباراتی روان نه به سجع، در سه مجلد شالوده آنرا ریخته و نخستین جلد را در 31 «مقام» در شام روز 17 ربیع الاول 1103ق در خانه خود نزدیک به جامع بزرگ در شوشتر به پایان رسانده است. در هر یک از این مقام‌ها گذشته از مطلب‌های کلامی و فلسفی و عرفانی و اخلاقی یکی از اسماء حسنی به ترتیب تهجی در خور آن مطلب گزارش داده شده و روی سخن را به کسی قرار داده که بنده همان باشد و این نام‌ها تا به حرف ضاد رسیده است. چنین است فهرست مقام‌ها: 1. توحید به نام الله؛ 2. رسالت به نام باری؛ 3. امامت به نام باطن؛ 4. دین حق شیعی به نام باقی؛ 5. عالم ذر به نام باسط؛ 6. طینت به نام باعث؛ 7. عشق حقیقی به نام بصیر؛ 8. محبت خدا به نام بدیع؛ 9. ریا و عجب و سمعه به نام تواب؛ 10. غیبت به نام جبار؛ 11. نیت به نام جلیل؛ 12. توبه به نام حکیم (ذوالحکمة)؛ 13. دنیای ستوده و نکوهیده به نام حلیم؛ 14. طیره و توکل و چشم به نام حکیم (حاکم)؛ 15. دلجویی و تسلیت به نام خالق؛ 16. لذت دفع الم به نام خافض؛ 17. تجسم اعمال و میزان به نام خبیر؛ 18. نام مادر موسی و کم و کاستی در قرآن به نام ذاری؛ 19. اختلاف مجتهدان و محدثان به نام رب؛ 20. تکبر به نام رازق؛ 21. خواب دیدن به نام رقیب؛ 22. بیماری‌های قلب و درمان آنها به نام رشید؛ 24. حلال و حرام و طاهر و نجس و صحیح و باطل به نام رحیم؛ 25. بی‌ارزشی عقل در برابر نقل به نام سلام؛ 26. ارزش فتاوا پس از مرگ به نام سمیع؛ 27. وضو و غسل به نام شکور؛ 28. حائل شدن خدا میان مرد و دل او به نام شهید؛ 29. نفی قیاس به نام صبور؛ 30. روح به نام صمد؛ 31. اجل به نام ضار. در این کتاب روش عرفانی آمیخته با اخبار گرفته شده و شعرها و داستانها آمده است. روی همین‌ها بود که به دستور مجلسی، سید جزائری دیگر آنرا دنبال نکرد و نسخه‌ها بیش از جلد یکم در 31 مقام را ندارند (روضات الجنات ص 220 چاپ 1).شوشتری در این دفتر شعرهای فارسی و عربی و نکته‌های تاریخی بسیار می‌آورد و داستانهای بی‌پایه و بنیاد هم در سرگذشت دانشمندان در آن فراوان است. در آن از «استادنا المحقق شیخ العصر فی العلوم العقلیة الفاضل الخوانساری عطرالله ضریحه» و «استادنا المحقق الیزدی طاب ثراه» و نورالله شوشتری نگارنده «مصائب النواصب فی رد هفوات الروافض» و «احقاق الحق» و بهاءالدین محمد عاملی در پاسخ شیخ صالح جزائری و سلطان شاه اسمعیل و «مولی العارف لطف الله النیشابوری» و احمد اردبیلی استاد شیخ حسن و شیخ محمد که نامه‌ای به شاه عباس یکم درباره گناهکاری نوشته و پاسخ شاه به او (مقام 14) و «شیخنا السبزواری عطر الله مرقده» و رثاء شریف مرتضی در مرگ ابواسحق صابی و نشست و خاست بهائی با سنیان و صوفیان که شیخ عمر بصری او را سنی و صوفیان و ملحدان و عشاق او را از خود می‌پنداشتند و فیض الله تفرشی در رجال او را ثقه ندانست و «شیخنا المعاصر ابقاه الله» از او بد می‌گفت(مقام 27) و پاسخ فیض کاشانی به مردم طوسی و نکوهش از تصوف، و محمد علی مقری صوفی و زمخشری که کشاف را به غزالی نشان داده بود (مقام 28) و «جدنا صاحب الكرامات السيد شمس الدين» و «فاضل القاشانی» و «شيخنا المحدث» ياد می‌شود گذشته از دانشمندان پيشين که بسيار از آنها ياد شده است. او در ديباچه از «عقود المرجان فی حواشی القرآن» و «النکت الظريفة فی شرح ملحقات الصحيفة» و «الانوار النعمانية» خود ياد کرده است.(دانش پژوه، با تلخيص) آغاز: بسمله. الحمدلله الذی نزه قلوب اوليائه عن الالتفات الى ماسواه و صفی اسرارهم عن ملاحظة کل ماعداه و تجلی لهم باسمائه و صفاته حتى اشرقت افکارهم بانوار معرفته و کشف لها عن سبحات جلاله حتى احترقت بنار محبته ثم احتجب عنها بحجاب كنه جبروته حتى تاهت فی بيداء كبريائه و عظمته ... فان ... نعمة الموسوی الحسینی الجزائری ... يقول لما فرغنا من آخر مؤلفاتنا و هو عقود المرجان فی حواشی القرآن و النکت الظريفة فی شرح ملحقات الصحيفة اردنا من الله ... ان يجعل لنا حظا من قوله ... فتشوقت النفس الى تأليف كتاب مقصور على المواعظ و الامثال و الآيات و الاخبار المبينة لما خفى من الاحوال ... فراينا ان يسمى كتابنا هذا مقامات النجاة ... و فصلناه تسعة و تسعين مقاما. انجام: الخاتمة معنى الضار ... و الاشياء تنتهى اليه جل شأنه بواسطة و بلا واسطة و قد تم ... ما اردناه من هذا المجلد الاول من مقامات النجاة و سيتم ... المجلدان الآخران و قد وقع تمامه عصر يوم المولود ... سنة الثالثة بعد المائة و الالف الهجرية في محروسة شوشتر في دارنا القريبة من الجامع الاعظم و المرجو من اخوان الصفا و خلان الوفا اسدال ذيل العفو على ما وقع فيه من الهفو. قال هذه الاحرف مؤلفه مذنب الجانی نعمت الله الموسوى الحسينى الجزائری عفی الله عن سيئاته و حشره مع ائمته و ساداته حامدا مصليا. [الذريعة 14/22] شرح و حواشی: 1- تحفة السلطانية و الهدية الخاقانية؛ جزایری شوشتری، عبدالحسین بن عزیزالله (-13)