مفتاح العلوم

● مفتاح العلوم / هیئت / فارسی meftāh-ol ‘olūm رمال، حیدر بن محمد، ق7قمری rammāl, heydar ebn-e mohammad(- 13c) تاریخ تألیف: حدود 680ق مجموعه کهنسال بسیار نفیسی است به خط جامع آن حیدر بن محمد الرمال مورخ 650 یزدگردی (حدود 680 قمری) و متأسفانه قسمت اعظم آن به تصاریف زمان از میان رفته است. و برابر فهرستی که در آغاز نسخه است مندرجات آن در اصل به شرح ذیل بوده است: 1. کتاب هداية النجوم؛ 2. [] وكواكب ثابته و [] درمواقیت؛ 3. کتاب استخراج موالید؛ 4. [] موالید؛ 5. کتاب []؛ 6. رساله بطلیموس در هیلاج؛ 7. در مکث [] و تسویة البیوت و عمل موالید؛ 8. کتاب [] قسمت و جدول سنین؛ 9. كنه المسؤول فی علم الرمل؛ 10. اسرار الرمل زناتی؛ 11. [] الرمل []؛ 12. [] و مشکلات زناتی؛ 13. [] ارثماطیقی و جدول عبدالله سیف مغربی؛ 14. [] کواکب از قول ابوالمعشر؛ 15. [] طب؛ 16. کتاب برء الساعة در طب تألیف محمد زکریا؛ 17. انواع خضاب و مسهل و غیره؛ 18. رساله آثار علوی؛ 19. رساله اسماء عالم؛ 20. رساله کون و فساد عالم؛ 21. کتاب معرفت اصطرلاب؛ 22. سکز یلدز یعنی سال ترکان و احکام کواکب دربروج؛ 23. کتاب محمد بن یوسف الحاسب در نجوم؛ 24. کتاب فراسة الاشخاص تألیف افلاطون؛ 25. کتاب عروض شعر؛ 26. خواتیم السبعة؛ 27. کتاب کنز البلاغة؛ 28. رسوم کتابة دهان؛ 29. لطایف التوحید؛ 30. کنوز المعزمین شیخ رئیس ابوعلی سینا؛ 31. درانواع احضار و تنجیم و دعوات. تمام شد فهرست کتاب مفتاح العلوم صا[حبه] حیدر بن محمد الرمال بخطه. آنچه موجود است: 1. فهرست مندرجات؛ 2. احکام سنی الموالید (ناقص الاول) از اواخر باب دوم شروع و به باب هجدهم ختم می‌شود، آغاز موجود: «جدول دلالات زحل چون سالخدای باشد و نیک حال بانفراده و ممازجته»، انجام: «تمام شد کتاب احکام سنی الموالید بفرخی و فیروزی در روز پنج‌شنبه یازدهم ماه رجب سال بر ششصد و پنجاه یزدجردی»؛ 3. چند ورق نامرتب از باقی مانده رساله‌ایدر احکام نجوم با عناوین: در بیان منازل و شرح و مزاج آن، در بیان ثوابتات که در درجه طالع باشند و حکم ایشان در آن سال که گفته شده بود، در مسایل مختلف در علم نجوم و سؤالات ضمیر، در بیان کواکب ثوابت؛ 4. انموذج طالع ولادت استخراجه بزیج الشاهی، زایجه طالع ولادت یکی از بزرگان زمان است به نام بدرالدین ابوالقاسم بن محمد بن ابی تراب موسوی نیشابوری در سال 626یزدگردی برابر 655 هجری قمری و مستخرج نام خود را مذکور نداشته است، آغاز: «ثنای بی منتها حضرت کبریا خدای را که ذات او از مناسب زمان و مکان مبراست»، پایان: «و تا بآخر عمر این حاست در صحت بود، اینست احوال پنج حواس ظاهر که شرح آن آمده بعون الله و حسن توفیقه و صلی الله علی محمد و آله اجمعین»؛ 5. رساله دوازده خانه (متمم زایجه طالع سابق الذکر است)، آغاز: «بسمله، توکلت علی الحی الذی لایموت ابد، در بیان دوازده خانه و طریق احکام بمثال از این طالع مبارک مذکور دانند، و جمله را بر این سال حکم کنند در تن و جان و زندگانی»، انجام: «دولت و کامرانی و اقبال و فرماندهی در آن خاندان بزرگ بزرگوار هر روز بر زیادت باد بحق محمد وآله اجمعین»؛ 6. روضة المنجمین: رساله‌ای است شامل یک مقاله و ده فصل در عمل موالید، مستخرج از کتاب روضة المنجمین تألیف شهمردان بن ابی الخیر رازی که در 466 هجری برای حکیم علی بن ابراهیم کرمانی نوشته و مشتمل بر پانزده مقاله است، آغاز: «بسمله، اما بعد بدان اسعدک الله که این یک مقالت است اختیار کرده از کتاب روضة المنجمین و اندر این مقالت ده فصل است از بهر عمل موالید»، انجام: «و بدان که چون از اجزای ساعات خمسی نقصان کنی ساعات مستوی بوده و چون ربعی بر ساعات مستوی فزایی اجزای ساعات حاصل آید، والله اعلم بالصواب»؛ 7. بقاء الموالید، رساله‌ای است به عربی در سه فصل، آغاز: «بسمله، الرسالة فی بقا الموالید و فیه ثلثة فصول، الفصل الاول فی الهیلاج و معرفة القمر، قال ملک الحکما بطلمیوس صاحب المجسطی ... الخ»، انجام: جدول تعدیل ایام است و به عبارت «تم وکیل» پایان می‌پذیرد؛ 8. طالع مولود، رساله‌ای است به فاسی و ناقص الاول در بیست و دو باب و از باب دوم شروع می‌شود، آغاز: «باب دویم - در استخراج مسقط النطفه و طالعش، چون خواهی که جزو طالع و مسقط نطفه بنمودار بدانی ... الخ»، انجام: «هشتم - هفتم - ششم» جدول است؛ 9. معرفت هیلاج و کدخدای، آغاز: «بسمله، چنین گوید که من چون غایت مطلوب در نجوم و موالید احکام یافتم موقوف در معرفت هیلاج و کدخدای و استخراج عمر و ازان پدید می‌آید ... الخ»، انجام: «هشتم - هفتم - ششم» جدول است؛ 10. تحویل سنی الموالید، به نام ابوجعفر احمد بن محمد (مستعین بن معتصم عباسی 248-251ق) نگارش یافته و مؤلف از خود نام نبرده است، همینقدر می‌گوید که کتاب تحویل سنی الموالید تألیف ابومعشر جعفر بن محمد بلخی متوفی 279 را دستور کار خویش ساختم، که به عین عبارت و با حفظ رسم الخط نقل می‌شود: آغاز: «بسمله، چنین گوید که انج بیذا امذ از فضل امیرالمؤمنین ابوجعفر احمد بن محمد در علوم سختی حرص او بر اندوختن ان و زیادت محبتش آنرا و بر برگزیدنش بر هر جه جز از انست بندکان او را بذان می‌دارد تا توسل بذان می‌کنند تا انج نیکو باشد در ان و نزدیکی می‌جویند بذان جه بدیع باشد ازان و این کتاب جون در فن خویش از اعظم طرفه یافتم و در ماده خویش بدیع وسيلت خویش کردم بیش از او و هدیتی دانستم بذو و ان سبب کی مرا بذان حث کرد تا این کتاب تصنیف کردم ان بوذ کی من دفترهای کی درین فن کرده بوذند یافتم بیا کنده بفصول و برکرده بشرح و تطویل و بیشترین قاصر دیذم از انج بذان حاجت روذ و نام از انج مقصود بوذ بس من خواستم تا تصنیفی کنم و هر جه بذان حاجتست در ان جمع کنم بر سبیل ایجاز و اختصار و جون تأمل کردم از جمله دفترها اوایل درین فن کتاب ابومعشر موسوم بتحویل سنی الموالید تمامتر یافتم و جامع تر فواید و نکت را بس انرا دستور خویش ساختم واز انجا زباده فصول بیو کندم وانج فرو گذاشته بوذ درس افزودم و در جداول بنهادم تا مختصر تر باشد»، انجام: «و مضروب بجنس کرده را بر مخرج قسمت کردیم خارج قسمت جندین 162 169 والله اعلم، تم الكتاب والحمدلله رب العالمین»؛ 11. رساله در اسماء عالم، آغاز: «رساله در اسماء عالم مقصود آنست که ذکر اجسام کلی و بسیط کند. بسمله، بدان که عالم زمین است با حیوان و معادن و نبات و آتش و باد و آب و افلاک و کواکب و جسم مطلق و نفسهایی که این جمله قایم می‌دارند»، انجام: «از حیوانات و نبات بحیوة حیوانی و نباتی اند» (ناقص)؛ 12. اسرار الرمل: رساله‌ای است بی سروته در علم رمل، مقتبس از کتاب اسرار الرمل تألیف امام ابوعبدالله محمد بن عثمان زناتی و فصول آن با عبارت: «زناتی گوید، من قول الامام زناتی گوید، من قول ابوعبدالله محمد بن عثمان الزناتی» شروع می‌شود. آغاز موجود: «دانستن و آن دشوارست و امتزاج نتیجه آمیزش عنصر بود»، انجام: «و معنی آنست که چون سایل بر تو آید». (احمد گلچین معانی، با تلخیص) [فهرستواره منزوی 3063/4]